20 ta surat uchun 100 million vonlik sun’iy yo‘ldosh xarajatini tejadi, ammo... ‘kosmik ilmiy qishloq xo‘jaligi’ni amaliyotga mustahkam joriy etish uchun qanday vazifalar bor?

Mamlakatimizning ilk qishloq va o‘rmon xo‘jaligiga ixtisoslashgan sun’iy yo‘ldoshi uchirilishi bilan to‘laqonli “kosmik ilmiy qishloq xo‘jaligi davri” boshlandi. Shu paytgacha xorijiy sun’iy yo‘ldoshlar yoki mudofaa kabi ixtisoslashmagan sun’iy yo‘ldosh tasvirlariga tayanib, cheklangan tadqiqotlar bilan kifoyalangan Koreya qishloq xo‘jaligi nihoyat “ma’lumotlar suvereniteti”ni qo‘lga kiritdi, degan baho berilmoqda. Bu safar uchirilgan qishloq va o‘rmon xo‘jaligi sun’iy yo‘ldoshi Koreya yarimorolining 3 kunlik sikl asosida aniq kuzatuvini olib boradi va qishloq xo‘jaligi, o‘rmon monitoringi hamda falokat va tabiiy ofatlarga javob berish sohalari uchun katta hajmdagi ma’lumotlarni taqdim etishi kutilmoqda. Hukumat bu orqali ochiq dala aqlli qishloq xo‘jaligini kengaytirish va aniq qishloq xo‘jaligini ro‘yobga chiqarishni aniq maqsad qilgan.

Mutaxassislar qishloq va o‘rmon xo‘jaligi sun’iy yo‘ldoshi ma’lumotlari yuqori qo‘shimcha qiymatli axborotga aylantirilib, qishloq xo‘jaligi amaliyoti bilan bog‘lanishi uchun △tashkilot va kadrlarni keng ko‘lamda kuchaytirish △mikro (robot·dron) va makro (sun’iy yo‘ldosh) ma’lumotlarini uzviy bog‘lash △AI va sun’iy yo‘ldoshni birlashtirgan kadrlarni tayyorlash kabi vazifalarni hal etish zarurligini ta’kidlashmoqda.

5 metr aniqlikdagi ko‘z: makro ta’minot-talab boshqaruvidan tortib uchastka bo‘yicha aniq qishloq xo‘jaligigacha
Qishloq taraqqiyoti boshqarmasi, O‘rmon xizmati va Koinot-aerokosmik boshqarmasi 7-iyul kuni Koreya vaqti bilan soat 22:50 da, ya’ni keyingi avlod o‘rta sinf sun’iy yo‘ldoshi-4 (qishloq va o‘rmon xo‘jaligi sun’iy yo‘ldoshi) uchirilganidan taxminan 6 soat 38 daqiqa o‘tib, Tedjondagi Koreya Aerokosmik Tadqiqotlar Instituti yer stansiyasi bilan ilk aloqa muvaffaqiyatli amalga oshirilganini ma’lum qildi. Sun’iy yo‘ldoshning muvaffaqiyatli uchirilishi qishloq xo‘jaligi sohasida katta umid uyg‘otmoqda.

Qishloq va o‘rmon xo‘jaligi sun’iy yo‘ldoshi 5 metr aniqlikda Koreya yarimorolining butun hududini 3 kunlik sikl bilan doimiy kuzatib, qishloq xo‘jaligi, o‘rmon monitoringi hamda falokat va tabiiy ofatlarga javob berish sohalari uchun ma’lumot beradi. Bu orqali davlatning ta’minot-talabni boshqarish siyosatini ilmiy asoslash bilan birga, fermer xo‘jaligi darajasida aniq qishloq xo‘jaligini kengaytirish imkoniyati paydo bo‘ldi.

Chungnam milliy universiteti professori, Koreya qishloq xo‘jaligi mashinasozligi jamiyati prezidenti Chon Son-ok shunday dedi: “Shu paytgacha AQSh, Fransiya va boshqa davlatlardan sun’iy yo‘ldosh tasvirlarini olish uchun 20 ta suratga 100 million vongacha yetadigan ulkan xarajatni to‘lashga to‘g‘ri kelardi. Shu sababli xususiy sektor uchun ulardan foydalanish qiyin edi. Hatto davlat idoralari ham buni faqat mudofaa kabi ayrim sohalarda qo‘llay olardi.” U so‘zida davom etib, “Qishloq va o‘rmon xo‘jaligi sun’iy yo‘ldoshi qishloq va o‘rmon sohalaridagi tadqiqotlar hamda aholiga xizmat ko‘rsatish uchun mamlakatimizning ilk sun’iy yo‘ldoshi ekani jihatidan chinakam birinchi qadam bo‘ldi, bu juda katta ahamiyatga ega”, dedi va “ixtisoslashgan ma’lumotlar suverenitetini qo‘lga kiritish orqali Koreya qishloq xo‘jaligi muhitiga mos faol tadqiqot va amaliy qo‘llanmalar imkoniyati ochildi”, deya baholadi.

Kyungpuk milliy universiteti professori Ha Yu-shin ham qishloq va o‘rmon xo‘jaligi sun’iy yo‘ldoshining makro darajadagi foydalanish qiymatiga e’tibor qaratdi. Professor Ha: “Sun’iy yo‘ldosh butun dunyo bo‘ylab aylanib, nafaqat mamlakatimiz, balki xorijdagi tayanch hududlarning hosildorlik holatini ham real vaqt rejimida aniqlay olsa, qishloq xo‘jaligi mahsulotlari eksport-importi va tarqatish jarayonida oldindan va makro darajada ta’minot-talabni boshqarish mumkin bo‘ladi”, deb tushuntirdi. Amalda esa sohada har yili takrorlanadigan sarimsoq, piyoz kabi asosiy sabzavotlar bo‘yicha ta’minot-talab prognozidagi xatolar tufayli yuzaga keladigan narxlarning qulashishi va ishlab chiqarish hududlarida mahsulotni yo‘q qilish muammolarini sun’iy yo‘ldosh ma’lumotlari ma’lum darajada hal etishi kutilmoqda.

Mikro nuqtai nazardan qaralganda ham amaliy qo‘llanish salohiyati yuqori. Bu safargi qishloq va o‘rmon xo‘jaligi sun’iy yo‘ldoshi 5 metr aniqlikka ega bo‘lib, mamlakatdagi fermerlarning uchastka bo‘yicha boshqaruv darajasiga mos keladi. Fermerlar uchun sezgiga tayanib kelgan g‘ayritabiiy alomatlarni aniqlash, ekish va hosilni bozorga chiqarish vaqtini belgilash, qurg‘oqchilik va yog‘ingarchilik kabi falokat hamda tabiiy ofatlar zarariga oldindan javob qaytarish bo‘yicha sun’iy yo‘ldosh xizmatlaridan foydalanib, unumdorlikni oshirish mumkin.
 

Kadrlar va byudjetni kengaytirish... “Qishloq xo‘jaligi va oziq-ovqat vazirligida bo‘lim darajasida yangi tuzilma, avtomatlashtirilgan tekshiruv tizimi”ni yo‘lga qo‘yish kerak
Biroq har 3 kunda oqib keladigan ulkan hajmdagi ma’lumotlarni qayta ishlash uchun hozirgi infratuzilma mutlaqo yetarli emasligi haqida tanqidlar yangramoqda. Hozirda sun’iy yo‘ldosh ma’lumotlarini yig‘ish va qayta ishlashni umumiy boshqarayotgan Milliy qishloq xo‘jaligi fanlari instituti qoshidagi Qishloq xo‘jaligi sun’iy yo‘ldosh markazining kadr va byudjet salohiyati cheklangan. Mutaxassislar 2027-yildan boshlab to‘laqonli missiya bajarilishi rejalashtirilgani bois, qolgan davrda byudjet va institutsional asoslarni tayyorlashga kirishish kerakligini aytishmoqda.

Professor Chon Son-ok: “Rivojlangan davlatlar o‘nlab yillar davomida to‘plagan sun’iy yo‘ldosh asosidagi aniq qishloq xo‘jaligi tajribasiga qisqa muddatda yetib olish uchun, sodda qilib aytganda, ‘qo‘shimcha dars’ qilishimiz kerak bo‘lgan vaziyatdamiz”, dedi va “keng ko‘lamli tashkiliy mustahkamlash hamda R&D byudjeti bilan qo‘llab-quvvatlanmasa, bu safargi sun’iy yo‘ldosh bir martalik tadbir bo‘lib qoladi”, deya xavotir bildirdi.

Avvalo, “3 kunlik sikldagi ma’lumotlarni avtomatlashtirilgan qayta ishlash jarayoni”ni yaratish kerak. Chunki sun’iy yo‘ldosh tasvirlari 3 kunlik siklda taqdim etadigan ma’lumotlarni qayta ishlash tezligi kuzatuv sikliga yetib bormasa, bu ma’lumotlar foydasiz bo‘lib qolishi mumkin.

Shuningdek, tasvir tahlili natijalari to‘g‘riligini joyning o‘zida ko‘z bilan tekshiradigan “o‘rganish va verifikatsiya guruhi tizimi” ham zarur. Chunki hukumatning qishloq xo‘jaligi mahsulotlari bo‘yicha ta’minot-talab siyosati to‘g‘ri ishlashi uchun tasvir tahlili va joyidagi o‘lchovlar real vaqt rejimida bir-biriga ulanib turishi kerak.

Chon Son-ok shunday dedi: “Qishloq xo‘jaligi, oziq-ovqat va chorvachilik vazirligi ko‘zlayotgan aqlli va aniq qishloq xo‘jaligi loyihalarini uzluksiz ilgari surish uchun keng ko‘lamli kadrlar mustahkamlanishi va loyiha byudjetining oshirilishi eng ustuvor vazifadir”, dedi u va “qayta ishlangan ma’lumotlarning haqiqiyligini baholaydigan joyidagi o‘lchov-verifikatsiya tizimini viloyat darajasidan shahar-tuman darajasigacha bog‘lash, qo‘lda bajarib bo‘lmaydigan ulkan hajmdagi ma’lumotlarni qayta ishlash uchun avtomatlashtirilgan tizim qurish shoshilinch”, deya taklif bildirdi. Shuningdek, ma’muriy qo‘llab-quvvatlashni ta’minlash uchun “Koinot-aerokosmik boshqarmasi va O‘rmon xizmati bilan hamkorlik kabi vazifalarni bajaradigan Qishloq xo‘jaligi, oziq-ovqat va chorvachilik vazirligi ichida ‘bo‘lim darajasidagi tuzilma’ni yangi tashkil etish kerak, shundagina uzviy verifikatsiya tizimi ishlaydi”, deya qo‘shimcha qildi.

Dronlar va ochiq dala robotlari bilan bog‘langan “mikro-makro integratsiyalashgan ma’lumotlar” zarur
Dala sharoitidagi aniq qishloq xo‘jaligining asosi bo‘lgan “o‘g‘itlash (o‘g‘it sepish) tavsiya formulasi”ni takomillashtirish va ma’lumotlarni ko‘p tomonlama bog‘lash ham vazifa bo‘lib turibdi. Sun’iy yo‘ldoshning 5 metr aniqligi uchastka darajasida boshqaruvni ta’minlay oladi, biroq bitta uchastka ichidagi nozik o‘sish farqlarini to‘liq ushlashda cheklovlarga ega.

Professor Ha Yu-shin: “Agar sun’iy yo‘ldosh makro kuzatuvni bajarsa, dron undan ham mikroroq kuzatuvni, ochiq daladagi robotlar esa kasallik va zararkunandalar yoki ekinning pishganlik darajasini bevosita tekshirish vazifasini bajarishi kerak”, dedi va “faqat bitta sun’iy yo‘ldosh ma’lumotiga qarash emas, balki robot va dronlar yig‘gan dala ma’lumotlari bilan bog‘lab, aniq xulosa chiqarishga imkon beradigan integratsion tadqiqotlar faollashgandagina bu fermerlarga amalda foyda beradi”, deya urg‘uladi.

Professor Chon ham: “Tuproq tahlili orqali beriladigan asosiy o‘g‘it qishloq xo‘jaligi texnologiya markazining tahliliga tayanishi mumkin, biroq qo‘shimcha o‘g‘itlashda sun’iy yo‘ldosh tasvirlari va dron tasvirlarini birlashtirib, uchastka ichidagi joylashuv bo‘yicha farqlarni o‘lchash va aniq o‘g‘itlash tavsiyasini berish yo‘nalishiga o‘tish kerak”, dedi va “ekin turlari bo‘yicha bo‘linma darajasida oziqa moddalari boshqaruvi mezonlarini belgilash uchun avval tayanch tadqiqotlar olib borilishi lozim”, deb tushuntirdi.

“AI+sun’iy yo‘ldosh+qishloq xo‘jaligi” integratsion kadrlar tayyorlash tizimi shoshilinch... uzoq muddatli tadqiqot loyihasi guruhini tuzish taklifi ham bor
Ilg‘or ma’lumotlarni yuqori qo‘shimcha qiymatli axborotga aylantiradigan “inson”ning yo‘qligi ham aqlli qishloq xo‘jaligi yo‘lidagi ogohlantiruvchi chiroqni yoqmoqda. Hozirda mamlakat ichidagi tegishli mutaxassis kadrlar universitet magistratura va doktorantura laboratoriyalari yoki markazlar darajasidagi tayanch tadqiqotlar bilan cheklanib qolgan, ya’ni juda kam. Mavjud ta’lim tizimi fakultet va yo‘nalishlar o‘rtasidagi to‘siqlarga qamalib qolgani sababli, integratsion texnologiyalar zarur bo‘lgan sun’iy yo‘ldosh va AI qishloq xo‘jaligi sur’atiga yetisha olmayotgani ta’kidlanmoqda.

Professor Ha Yu-shin: “Qishloq xo‘jaligi nuqtai nazaridan sun’iy yo‘ldosh, AI va robot texnologiyalari xizmat ko‘rinishida joriy etilishi uchun integratsion kadrlar tayyorlash tizimi joriy etilishi kerak”, dedi va “avvalgidek faqat magistratura-doktorantura bosqichini parcha-parcha qo‘llab-quvvatlash emas, balki bakalavriat bosqichidan boshlab ixtisoslashtirilgan dasturlarni loyihalash imkonini yaratish uchun vazirlik universitetlarga loyiha mablag‘larini berib, dasturlarni moslashtirishi kerak, shundagina kadrlar oqimining tabiiy tuzilmasi yuzaga keladi”, deya tanqid qildi.

Chon rais amaliy mutaxassis kadrlar zaxirasini shakllantirish uchun “hukumat kamida 10 yil davomida har yili 2 milliard vondan ortiq byudjetni uzluksiz yo‘naltiradigan ‘qishloq va o‘rmon xo‘jaligi sun’iy yo‘ldoshi integratsion tadqiqot loyihasi guruhi’ kabi tuzilmani tashkil etishi kerak”, deya aniq taklif bildirdi. Uning aytishicha, bosh universitet atrofida geografiya, kompyuter muhandisligi, qishloq xo‘jaligi texnikasi kabi yo‘nalishlar professorlari loyiha guruhida ishtirok etib, ko‘p yillik tadqiqot vazifalarini bajarishi, shu orqali integratsion magistr va doktor kadrlarni ko‘plab tayyorlab, ularni Qishloq xo‘jaligi sun’iy yo‘ldosh markazi yoki xususiy agtex kompaniyalariga ishga joylashtiradigan uzoq muddatli ijobiy aylanish ekotizimini yaratish lozim.

Fermerlar qishloq va o‘rmon xo‘jaligi sun’iy yo‘ldoshining rolini amalda his qilishi uchun shahar va tuman qishloq xo‘jaligi texnologiya markazlari bilan bog‘langan holda ma’lumot taqdim etish zarurligi ham tilga olindi. Chunki markaziy hukumat yoki Qishloq taraqqiyoti boshqarmasi yuqori darajada qayta ishlangan ma’lumotlarni ishlab chiqsa ham, amalda yoshi katta dehqonlar ko‘pchilikni tashkil etadigan dala xo‘jaliklariga “ma’lumot bor, endi o‘zingiz foydalaning” deyilsa, bu foydasiz bo‘lib qolishi mumkin.

Chon Son-ok: “Masalan, agar bu yil butun mamlakat bo‘ylab karam ekin maydoni keskin oshgani haqidagi ma’lumot taqdim etilsa, fermerlar bundan dehqonchilik bo‘yicha qaror qabul qilishda ma’lumotnoma sifatida foydalanishi mumkin bo‘ladi. Sun’iy yo‘ldoshning qiymati namoyon bo‘lishi uchun ana shunday jihatlar ham amalga oshirilishi kerak”, dedi.