Jazirama issig‘ida erib borayotgan yozgi salat, ‘ofatlarga chidamli nav’ yechim bo‘la oladimi?

So‘nggi paytlarda keskin iqlim o‘zgarishi, jazirama issiq va issiq-nam ob-havo davom etar ekan, yozning qoq o‘rtasida issiqxona sabzavotchiligi bilan shug‘ullanuvchi fermerlarning tashvishi ortib bormoqda. Ayniqsa yozgi salat yetishtirishda hatto ommabop mavjud navlarda ham barg uchlarining kuyishi — tip-burn hodisasi yoki barglarning erib ketishiga olib keladigan yumshoq chirish kabi turli fiziologik muammolar sabab tovarboplik pasaymoqda.

Darhaqiqat, Qishloq taraqqiyoti boshqarmasi 2017 yilda chop etgan salat monografiyasiga ko‘ra, bargli salatda yuqori harorat davrida poya chiqarish, qizil rangning beqaror namoyon bo‘lishi va hosil yig‘im-terimida ko‘p mehnat talab etilishi kabi muammolar bor. Bosh salatda esa issiq davrda yetishtirilganda poya chiqarish va chirish kasalliklari (sklerotiniya va yumshoq chirish) ko‘p uchraydi, shu bois ayniqsa yozgi yuqori harorat davri — iyuldan sentabrgacha — uni yetishtirish qiyinligi qayd etilgan.

‘“Yuqori harorat davrida salat yetishtirishda bargga kalsiy purkashning o‘sish va barg ichidagi kalsiy miqdoriga ta’siri” nomli ilmiy maqolada ham salatning optimal o‘sish harorati 15–20℃, bosh hosil qilish uchun mos harorat esa 10–16℃ ekani aytilgan. Unda qayd etilishicha, o‘sishning dastlabki bosqichida salatning yuqori haroratga chidamliligi nisbatan kuchli bo‘ladi, biroq o‘sish davom etgani sari bu xususiyat susayadi va 24–26℃ hamda undan yuqori haroratda o‘sish to‘xtalib, kasalliklar ko‘p uchraydi.

Salatning ana shunday yetishtirish xususiyatlari tufayli yozgi yuqori harorat fermerlarga qiyinchilik tug‘dirayotgan bir paytda, yashil chima turidagi ‘Jincheongmat’ ofatlarga chidamli nav sifatida e’tibor qozonmoqda.

Yozda salat yetishtiruvchi fermerlar hosilni yig‘ib olish arafasida yoki yig‘ib olingandan keyingi tarqatish jarayonida salatning bo‘shashib qolishidan ko‘p bosh qotiradi. Biroq ‘Jincheongmat’ issiq va nam yozgi muhitda ham oson yumshab ketmaydigan, a’lo saqlanuvchanlik va tovarboplikni maksimal darajada ta’minlash uchun yaratilgan navdir. To‘qimalarining zichligi tufayli u issiqda ham salatga xos shakl va taranglikni yaxshi saqlaydi, shu bois hosildan keyin qadoqlash va uzoq masofaga tashishda ham yangiligini uzoq vaqt saqlab qoladi.

Issiq havoda o‘sgan salat odatda qattiqroq bo‘lib qoladi yoki achchiqligi kuchayadi, ammo ‘Jincheongmat’ yozning eng issiq paytida ham o‘ziga xos qarsildoq ta’mini saqlab, iste’molchilar didini zabt etmoqda. Barglari ham haddan tashqari cho‘zilib ketmaydi yoki tartibsiz bo‘lib qolmaydi, balki o‘rama uchun eng mos o‘lchamda bir tekis o‘sadi. Shu sababli yirik supermarketlar va restoranlar kabi yuqori sifat talab qiladigan doimiy xaridorlarga yetkazib berishda hamda ulgurji bozor auksionlarida yuqori baho olishda qulay hisoblanadi.

Bundan tashqari, bir xil maydonga nisbatan hosildorligi yuqori bo‘lgani uchun u yozning qoq o‘rtasida, salat narxi keskin oshib “oltin salat” davriga aylangan paytda fermer foydasini maksimal darajada oshira oladigan serdaromad nav sifatida baholanmoqda. Jincheongmat deyarli yil bo‘yi yetishtirilishi mumkin, ko‘chat o‘tqazilgandan hosilgacha yozda taxminan 25 kun, qishda esa qariyb 6 hafta kerak bo‘ladi. Namlikka chidamliligi ham kuchli bo‘lib, yomg‘irli mavsumda ham yaxshi natija beradi.

Jeonbuk Salat Tadqiqotlari Uyushmasi vitse-prezidenti Heo Young-suk shunday dedi: “Jincheongmat boshqa salatlarga qaraganda uzoqroq saqlanadi va bir xil davrda, bir xil maydonda hosildorligi 20–30% ko‘proq”, deya qo‘shimcha qildi: “Yilda yozgi va qishki hosil hajmida farq bo‘lsa-da, 250 pyeong asosida yiliga taxminan 48 marta hosil olinadi va o‘rtacha har bir yig‘imda 4 kg li 70 quti terib olinadi, natijada yillik ishlab chiqarish 10 tonnadan oshadi.”

Koreya Agro-baliqchilik va oziq-ovqat savdo korporatsiyasining qishloq xo‘jaligi va baliqchilik mahsulotlari narxlari axborot tizimi KAMIS ma’lumotiga ko‘ra, 2025 yilda 4 kg salatning o‘rtacha yillik auksion narxi 24 866 vonni (har kg uchun 6 221 von) tashkil etadi. Agar yiliga 7–8 tonna mahsulot yetishtiradigan fermer xo‘jaligi ishlab chiqarishni 20–30% ga oshirsa, bu yillik tushumni taxminan 10 million von atrofida ko‘paytirishi mumkin degani.

Vitse-prezident Heo shunday tushuntirdi: “Jincheongmatda bahorda quruq ob-havo bo‘lganda ba’zan tip-burn hodisasi kuzatiladi, ammo namlikka chidamli bo‘lgani uchun nam yozda tip-burn deyarli bo‘lmaydi.” U yana shunday dedi: “Qarsildoq tuzilishga ega bo‘lib, yumshab ketmagani sababli, yozda ta’minoti qiyin bo‘lgan aysberg salatiga muqobil sifatida salat va sendvichlarda ko‘p ishlatilmoqda, shu bois so‘nggi paytlarda iste’molchilar qatlami sezilarli darajada kengaydi.”

Jeonbuk Salat Tadqiqotlari Uyushmasi bosh kotibi Kim Su-ho esa shunday izohladi: “Jincheongmat kech poya chiqaradi degan tushuntirish ham bor, ammo bu jihat muhitga qarab farq qiladi, shuning uchun uni Jincheongmatning afzalligi deb bo‘lmaydi”, deya qo‘shimcha qildi: “Tip-burn hodisasi ham boshqaruvga qarab turlicha namoyon bo‘lishi mumkin.”