[Li Hyon Uning teskari nigohi] Qishloq va o‘rmon xo‘jaligi sun’iy yo‘ldoshi osmonda suzib yurgan qimmat kameraga aylanib qolmasligi uchun...

2026-yil 7-iyul, soat 16:10 (Koreya vaqti). Janubiy Koreyaning ilk qishloq va o‘rmon xo‘jaligi sun’iy yo‘ldoshi (Yangi avlod o‘rta sinf sun’iy yo‘ldoshi 4-son) AQShning Kaliforniya osmonini yorib o‘tib, kosmik orbitaga ko‘tarildi. Shu bilan Koreya yarimorolining barcha ekin maydonlarini har uch kunda 5 metr aniqlikda kuzatish va sun’iy intellekt (AI) asosidagi modellar orqali hosilni bashorat qilishga asoslangan “kosmik agrar siyosat” va “ilmiy agrar siyosat” davri boshlandi.

Qarish, ishchi kuchi tanqisligi va g‘ayritabiiy iqlim kabi omillar sabab qishloqlardagi qiyinchiliklar kuchayib borayotgan bir paytda, Koreya Aerokosmik boshqarmasi, Qishloq taraqqiyoti boshqarmasi va Koreya O‘rmon xizmati hamkorlikda ishlab chiqqan “mustaqil qishloq va o‘rmon xo‘jaligiga ixtisoslashgan sun’iy yo‘ldosh” shubhasiz ilm-fan va texnologiya yutug‘i hamda kelajakdagi aqlli qishloq xo‘jaligi sari ulkan sakrashdir.

Xuddi o‘sha kuni, taxminan o‘sha paytda, Seulning Gvangxvamun hududidagi baland binolar orasida qizib ketgan yo‘l ustida qariyb 1500 nafar dehqon va fuqaro “asfaltda dehqonchilik” qilayotgan edi. Kunduzgi eng yuqori harorat 32°C gacha ko‘tarilgan jazirama ostida ular yashash huquqini talab qilib hayqirayotgan edi. Piyoz, ko‘k piyoz, karam kabi aksariyat qishloq xo‘jaligi mahsulotlari narxi keskin qulagani sabab ular yana ko‘chaga chiqdi.

Haqiqatan ham, Koreya Qishloq xo‘jaligi, baliqchilik va oziq-ovqat savdosi korporatsiyasi (aT) narx ma’lumotlariga ko‘ra, xitoy karami narxi 3849 vonni (1 bosh, yuqori nav, 2-chorak o‘rtacha narxi) tashkil etib, o‘tgan yilgi narxdan (4274 von) 9,94% past bo‘ldi. O‘tgan yil 2-chorakdagi o‘rtacha narxi 4769 von bo‘lgan karam esa 37,9% qulab, 2963 vonni qayd etdi. Piyoz narxi 2487 vondan (1 kg, yuqori nav) 1885 vonga, kabachki esa 1407 vondan (1 dona, yuqori nav) 1139 vonga tushdi. Bu o‘tgan yilning shu davriga nisbatan mos ravishda 24,2% va 19% pasayishdir. Bodring narxi ham (yuqori nav, 10 dona, tikanli tur) shu davrda 27,3% ga keskin tushdi (12 410 von → 9020 von).

Bunga qo‘shimcha ravishda, soliqsiz yoqilg‘i va o‘g‘it narxlari kabi ishlab chiqarish xarajatlarining oshishi fermer xo‘jaliklari iqtisodiyotini yanada xavf ostiga qo‘ydi. Opinet’ning soliqsiz yoqilg‘i narxlari ma’lumotiga ko‘ra, joriy yil yanvar oyida litri 1136,11 von bo‘lgan dizel narxi 1510,28 vongacha (iyun o‘rtacha narxi) ko‘tarildi. Qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan o‘g‘it va ko‘chat tuprog‘i narxlari ham beqaror bo‘lib, karbamid narxi tonnasiga 400 dollardan (yanvar) 800 dollargacha keskin oshdi. Dehqonlarning “asfaltda dehqonchilik” va dalalarni ag‘darib tashlash noroziliklariga chiqishiga sabab ham shu.
O‘sha kungi dehqonlar mitingini tashkil etgan “Nongminui-gil” tashkiloti ko‘chaga chiqish sababini shunday izohladi: “Yil boshidan boshlangan qishloq xo‘jaligi mahsulotlari narxining qulashi deyarli barcha turlarda kuzatilmoqda”, “Qishloq xo‘jaligi materiallari narxi keskin oshayotgan bir paytda, mahsulot narxlari qulab tushayotgan bu haqiqatda dehqonlarning xo‘rsinishi chuqurlashib, g‘azabi qaynab bormoqda.”

Bir tomonda ilmiy agrar siyosat davri boshlanganini e’lon qilishayotgan bo‘lsa-da, boshqa tomonda hanuz “asfaltda dehqonchilik” qilishga majbur etayotgan voqelik achinarli. Bunday keskin tafovut qayerdan keladi? Chunki ilg‘or texnologiyaning “ko‘zlari” koinotga qaratilgan, ammo dehqonlar hayotini suyab turishi kerak bo‘lgan siyosatning “qo‘llari” o‘tmishda qolib ketgan. AI har uch kunda Koreya yarimoroli atrofida aylanib, hosilni qanchalik aniq bashorat qilmasin, agar mo‘l hosil narxlarning qulashiga va dalalarni ag‘darib tashlashga olib keladigan, kam hosil esa import mahsulotlar bosimi ostida dehqonlarni o‘z o‘rnidan mahrum qiladigan tarkibiy ziddiyatni hal qila olmasa, unda sun’iy yo‘ldosh shunchaki “osmonda suzib yurgan qimmat kamera”dan boshqa narsa bo‘lmaydi.

Shu bois bundan keyin to‘ldirilishi kerak bo‘lgan vazifalar oz emas. Avvalo, qishloq va o‘rmon xo‘jaligi sun’iy yo‘ldoshi hosilni bashorat qilsa ham, iqlim o‘zgarishi tufayli ishlab chiqarish kamayishi va ortiqcha ishlab chiqarish oqibatidagi narxlar qulashi kabi holatlardan himoya qiluvchi yetarli institutsional xavfsizlik tarmoqlari yaratilmasa, sun’iy yo‘ldosh foydasiz bo‘lib qolishi mumkin.

Shuningdek, qishloq va o‘rmon xo‘jaligi sun’iy yo‘ldoshi to‘plagan ma’lumotlar talab va taklifni tartibga solish hamda ishlab chiqarish hajmini oldindan boshqarish imkonini beruvchi tizim bilan real vaqt rejimida bog‘lanishi kerak. Agar ortiqcha ishlab chiqarish bashorat qilinsa, bu oldindan ishlab chiqarish hududida yo‘q qilish uchun kompensatsiya, muqobil ekinlarga o‘tishni qo‘llab-quvvatlash kabi ma’lumotlarga asoslangan aniq fermer xo‘jaligi barqarorligi siyosatlariga ulanib ketishi lozim.

Hukumat ma’lumotlarni tahlil qiladigan malakali mutaxassislarni ta’minlab, ularni Qishloq taraqqiyoti boshqarmasining Qishloq xo‘jaligi sun’iy yo‘ldosh markazi kabi joylarga yetarli darajada joylashtirishi kerak. Shu bilan birga, dehqonlar smartfon orqali sun’iy yo‘ldosh ma’lumotlarini oson tekshirib, amaliyotda foydalana olishi uchun foydalanuvchiga qulay platforma yaratish ham shoshilinch vazifadir. Ilg‘or texnologiya faqat ayrim yirik fermer xo‘jaliklari yoki tadqiqotchilarning mulkiga aylanib qolmasligi uchun kirish to‘siqlarini pasaytirish kerak.

Haqiqiy kosmik va ilmiy agrar siyosatning yakuni texnologiyaning yanada murakkablashuvida emas, balki u dehqonlarning yashash huquqini himoya qiladigan “xavfsizlik tarmog‘i”ga aylangandagina ro‘yobga chiqadi. Hukumat sun’iy yo‘ldosh yuboradigan ulkan hajmdagi ma’lumotlarni talab-taklifni tartibga solish va narxlarni barqarorlashtirish tizimlarining aniq chizmasi sifatida qabul qilishi kerak. Sun’iy yo‘ldosh nigohi 800 km balandlikdagi koinotga qaratilgan bo‘lsa ham, agrar siyosat nigohi hech bo‘lmaganda 32 daraja jaziramada asfalt ustida turgan dehqonlar ko‘z darajasiga moslashishini kutaman.