Gimhae Hallymdagi cho‘chqachilik fermalarida hid kamaydi… Handon assotsiatsiyasining “ixtiyoriy kamaytirish” bo‘yicha 9 oylik natijasi

2024-yilda Gimhae shahri buyurtmasi bilan o‘tkazilgan tadqiqotda Gimhae Hallym-myondagi cho‘chqachilik fermalari zich joylashgan hududdagi 43 ta obyekt (42 fermer xo‘jaligi va 1 ta umumiy resurslashtirish inshooti)da murakkab badbo‘y hid eng yuqori 44 baravar, o‘rtacha esa taxminan 25 baravar atrofida o‘lchandi. Bu qonuniy chiqarish ruxsat me’yoridan (15 baravar) ancha yuqori ko‘rsatkich bo‘lib, Gimhae shahri shu asosda badbo‘y hidni boshqarish hududi sifatida belgilash tartib-taomillarini olib borgan. Biroq 2026-yilga kelib bu hududdagi vaziyat o‘zgarmoqda. Koreya Handon assotsiatsiyasi belgilash arafasida 1 yillik kechiktirishga erishib, ixtiyoriy kamaytirishga kirishgani natijasida, cho‘chqaxonalar ichidagi ammiak konsentratsiyasi mart oyiga nisbatan iyun–sentyabr oylarida o‘rtacha qariyb 67% pasaydi, aksariyat fermalardagi murakkab badbo‘y hid esa qonuniy me’yordan ham qat’iyroq bo‘lgan kechiktirish sharti — 10 baravardan past darajada boshqarilayotgani aniqlandi.

Koreya Handon assotsiatsiyasi 29-sentyabr kuni Sejong maxsus o‘zini o‘zi boshqaruvchi shahridagi Chorvachilik muhiti boshqaruvi agentligi katta majlislar zalida “Gimhae Hallym hududidagi cho‘chqachilik fermalarida hidni kamaytirish bo‘yicha jamlanma loyiha oraliq taqdimoti”ni o‘tkazib, shu paytgacha bo‘lgan jarayon va natijalarni e’lon qildi. Tadbirda Gimhae shahri Ekologik siyosat bo‘limi va Chorvachilik bo‘limi, Iqlim, energetika va atrof-muhit vazirligi, Qishloq xo‘jaligi, oziq-ovqat va qishloq ishlari vazirligi vakillari hamda mahalliy Handon fermerlari ishtirok etdi.
 

Badbo‘y hidni boshqarish hududi e’lon qilinishiga uch kun qolganda 1 yillik kechiktirish… Assotsiatsiya 200 mln von ajratdi

Loyihaning boshlang‘ich nuqtasi 2025-yil 30-dekabr bo‘ldi. Koreya Handon assotsiatsiyasi raisi Li Gi Hong Hallym-myondagi 42 fermer xo‘jaligini badbo‘y hidni boshqarish hududiga kirituvchi e’lon berilishiga uch kun qolganida o‘sha paytdagi Gimhae meri Hong Tae Yong bilan shaxsan uchrashib, bir soatdan ortiq suhbatlashganidan so‘ng belgilashni kechiktirishga erishdi. Gimhae shahri 2024-yilda boshlangan tadqiqot buyurtmasi va ichki tartib-taomillarni deyarli yakunlab bo‘lgan edi.

Rais Li “Zich joylashgan hududdagi fermer xo‘jaliklari birvarakayiga badbo‘y hidni boshqarish hududi deb e’lon qilinishi butun mamlakatga yoyilishi mumkin degan kuchli xavotir bor edi” deya, “hidni tartibga solish bilan boshqarishdan ko‘ra assotsiatsiya bevosita javobgarlikni oladi, yana bir imkoniyat bering, deb so‘radik”, dedi. Assotsiatsiya va’dani bajarish uchun konsultantlar ish haqi va badbo‘y hidni o‘lchash xarajatlari kabi yo‘nalishlarga 200 mln vondan ortiq mablag‘ kiritdi. Rais Li “fermerlar buni qila olmayotgani usulini bilmagani uchundir” deya, “manfaatdor tomonlarning o‘zi buni qilishga irodali bo‘lishini ta’minlash muhim”, deb ta’kidladi.

Koreya Handon assotsiatsiyasi ijrochi direktori Cho Jin Hyon loyiha asoslarini tushuntirar ekan, ixtiyoriy yaxshilash tamoyili, ma’muriy idoralar bilan hamkorlik va o‘lchab bo‘ladigan natijalarni uchta asosiy javob strategiyasi sifatida ko‘rsatdi. Ijrochi direktor Cho “zich hududdagi 40 dan ortiq fermer xo‘jaligini bir vaqtda boshqarib, badbo‘y hidni kamaytirish, ehtimol, birinchi holat bo‘lsa kerak” deya, “aholi tan olmasa, buni muvaffaqiyat deb bo‘lmaydi, shu bois qishloq oqsoqollari guruhi va hududiy kengash vakillari ishtirok etadigan fuqarolik maslahat organini tuzib, jarayonni muntazam ulashib boryapmiz”, deb tushuntirdi.

Assotsiatsiya kamaytirish choralarini 3 bosqichga ajratdi. Katta xarajatsiz tozalash va boshqaruv usullarini yaxshilash kabi ichki boshqaruvni optimallashtiruvchi qisqa muddatli bosqich, ichimlik suviga mikroorganizmlar yetkazib berish qurilmasi kabi xarajat yuki kam, ammo samarali jihozlarni joriy etuvchi o‘rta muddatli bosqich, hamda inshootlarni modernizatsiya qilish orqali tubdan yaxshilashga qaratilgan uzoq muddatli bosqich. 2026-yilda asosan 1- va 2-bosqichlar amalga oshirildi.
 

Mikroorganizmlarni avtomatik yetkazib berish, germetik yopish, shamol to‘sig‘i… har bir ferma uchun moslashtirilgan yechim

Joylardagi konsultatsiyani 5 nafar professional konsultant olib bordi. Bosh konsultant Ha Dok Min (Koreya Handon assotsiatsiyasi) har hafta 2–3 kun Gimhaega borib, ferma egalari va boshqaruvchilar bilan uchrashgan holda yaxshilash masalalarini tekshirib keldi. Mo‘ljaldagi 43 obyekt orasida cho‘chqa joylashtirilmagan 4 tasidan tashqari 39 tasi intensiv boshqaruv obyektidir.

Konsultant Ha maslahat jarayonida aniqlangan eng katta muammo sifatida mikroorganizmlardan foydalanish usulini ko‘rsatdi. U “aksariyat fermerlar mikroorganizmlardan foydalanamiz, deb javob beradi, lekin ko‘pincha yem tarkibidagi probiotiklarni nazarda tutadi; amalda esa jo‘natishdan keyin chuqurga yoki polga birdaniga quyish darajasida qoladi, shu sababli u butun cho‘chqaxonaga tarqalmaydi” deya, “aksincha, chuqurdagi shlamdan gaz yanada ko‘proq chiqadigan holatlar ham bor”, deb ta’kidladi.

Shunga ko‘ra assotsiatsiya 14 ta fermada ichimlik suvi liniyasi orqali butun cho‘chqaxonaga mikroorganizmlar avtomatik yetkazib beriladigan tizimni o‘rnatdi. Loyiha obyekti bo‘lmagan Gimhae hududidagi fermer xo‘jaliklari ham xuddi shunday qurilmani ixtiyoriy ravishda qo‘shimcha o‘rnatdi. Yuqori konsentratsiyali badbo‘y hid chiqadigan umumiy resurslashtirish inshootlarida avval germetik yopish ishlari bajarildi, shamolga qarab hid tarqaladigan tekislikdagi fermalarda esa balandligi 4 metr bo‘lgan shamol to‘siqlari qurildi. O‘rnatilgandan keyin qarovsiz qolgan bioparda tozaligini yo‘lga qo‘yish tavsiya qilindi va suyuq o‘g‘itni to‘g‘ri tayyorlash usullari ham o‘rgatildi. Gimhae shahri ham Qishloq xo‘jaligi, oziq-ovqat va qishloq ishlari vazirligining chorvachilik badbo‘y hidini yaxshilash tanlov loyihasi davlat mablag‘lari va boshqa manbalar hisobidan taxminan 1 mlrd 590 mln von ajratib, Hallym-myondagi 33 ta inshoot va uskunani qo‘llab-quvvatladi. Hozirda saqlash rezervuari bo‘yicha qurilish ishlari va bitta modernizatsiya qilingan fermadagi dezodoratsiya inshooti qurilishi davom etmoqda, o‘rnatish ishlarini oktyabr ichida yakunlash rejalashtirilgan.

Konsultant Ha mikroorganizm qurilmasini o‘rnatishni rad etgan bir fermer xo‘jaligida ikki oy o‘tib murakkab badbo‘y hid 20 baravar deb o‘lchangach, qurilma kech bo‘lsa ham joriy etilgani va 2–3 hafta ichida hid nazoratga olingan holatni ham misol qilib keltirdi.
 

Cho‘chqaxonadagi ammiak 11,5→3,8 ppm, 43 joydan 38 tasida murakkab badbo‘y hid 10 baravardan past

Natijalar raqamlarda namoyon bo‘ldi. Assotsiatsiya jamlagan fermerlarning o‘z-o‘zini o‘lchash natijalariga ko‘ra, har bir fermadagi ammiakning o‘rtacha konsentratsiyasi 2026-yil mart oyidagi (o‘lchashning dastlabki 3 haftasi) 11,5 ppm’dan iyun–sentyabr oylarida 3,8 ppm’gacha pasaygan, 14-iyundan 20-sentyabrgacha haftalik o‘rtacha konsentratsiya esa asosan 3–5 ppm darajasida saqlanmoqda. Shuningdek, sertifikatlangan badbo‘y hid tekshiruv muassasasi 43 obyekt asosida 2024-yilgi (1-bosqich) va 2026-yilgi (2-bosqich) murakkab badbo‘y hidni solishtirib o‘lchaganida, 43 obyektdan 5 tasini hisobga olmaganda, natijalar maqsadli ko‘rsatkich — 10 baravardan past bo‘lib chiqdi.

Konsultant Ha “ikki yil avval bu hududda o‘lchov olib borgan sertifikatlangan muassasa vakili kirish joyidayoq seziladigan hid endi yo‘qligini aytib, avval o‘zi nima qilganimizni so‘radi”, deb yetkazdi. Aholining his qilishi ham o‘zgardi. U “aholi ikki yil oldin ko‘ngil aynitadigan darajada edi, hozir ancha kamaydi, deyishmoqda; ammo yaxshi deb aytsak, kamroq e’tibor berib qo‘yishmasmikan deb xavotirlanib, baribir hid bor, deb gapirishmoqda”, deya qo‘shimcha qildi.

Shikoyatlar loyiha obyekti bo‘lgan fermalar mezonida umumiy jihatdan kamaydi, biroq Yongdeok-rida aksincha, o‘tgan yilga nisbatan ikki baravardan ko‘proqqa oshdi. Konsultant Ha “taxminan 10 ming bosh cho‘chqaga ega yirik fermadagi saqlash rezervuarining hammasini suyuq o‘g‘itga aylantirish jarayonida badbo‘y hid chiqqani sabab bo‘ldi” deya, “bu fermaga mart–iyun oylarida deyarli har kuni shikoyat kelardi, ammo so‘nggi paytda oyiga bir-ikki marta darajasiga tushdi”, deb tushuntirdi.

Assotsiatsiya oktyabr boshida aholi ishtirokida tungi vaqtda (soat 19:30–23:00) murakkab badbo‘y hid namunalarini yig‘ishni, shuningdek, badbo‘y hid tarqalishi modelini ham birga amalga oshirishni rejalashtirmoqda. Yakuniy natijalar yil oxiridagi taqdimotda e’lon qilinadi.
 

Gimhae shahri yilning ikkinchi yarmida yana 2–3 marta qo‘shimcha o‘lchovdan so‘ng dekabrda belgilash masalasini hal qiladi

Badbo‘y hidni boshqarish hududi sifatida belgilash-belgilamaslikni kelayotgan dekabr oyida Gimhae shahri hal qiladi. Gimhae shahri Ekologik siyosat bo‘limi mas’ul xodimi Cho Geun Yong “yilning ikkinchi yarmida 2–3 marta qo‘shimcha o‘lchov natijalari kechiktirish mezoni bo‘lgan 10 baravardan pastga tushadimi-yo‘qmi, shuningdek, konsultatsiyaga muvofiq inshoot va boshqaruvni yaxshilash ijrosi bajarilgan-bajarilmaganini kompleks ko‘rib chiqib, qaror qabul qilamiz”, dedi. Mas’ul xodim Cho “loyiha boshida ishtirok etish irodasi ancha kuchli edi, ammo yozgi jazirama o‘tgach, biroz pasaygandek tuyuladi” deya, “ekologik me’yorlarni tartibga solish emas, balki aholi bilan hamjihatlik maqsadi sifatida qabul qilib, yil oxirigacha yanada ko‘proq harakat qilib berishlarini so‘raymiz”, deb iltimos qildi.

Gimhae shahri Chorvachilik bo‘limi chorvachilik ma’muriyati jamoasi rahbari Li Hak Yong belgilanishning o‘zi fermerlarning boshqaruvdagi beparvoligini anglatmasligini qayd etdi. U 2020-yilda belgilangan Juchon-myon misolini keltirib, “2017-yilda 1 ta bo‘lgan shikoyat yaqin atrofda yirik turarjoy majmuasi qurilganidan keyin 2019-yilda qariyb 5000 taga yetdi” deya, “fermada o‘zgargan narsa yo‘q, ammo urbanizatsiya kabi tashqi omillar tufayli shikoyatlar portlab ketishi mumkin”, deb tushuntirdi. 2027-yilgi moliyaviy yordam bilan bog‘liq holda esa “Qishloq xo‘jaligi, oziq-ovqat va qishloq ishlari vazirligining chorvachilik badbo‘y hidini yaxshilash tanlov loyihasiga 6 yil ketma-ket tanlandik, 2027-yil loyihasida ham dastlabki nomzod sifatida tanlandik” deya, “Hallym-myon fermerlariga qo‘shimcha yordam yakuniy natijalar va boshqa jihatlarni hisobga olgan holda hal qilinadi”, dedi.
 

Mablag‘, kadrlar kabi qolgan vazifalar

Savol-javob va takomillashtirish masalalari muhokamasida loyihaning barqarorligi borasida turli fikrlar bildirildi.

Kelgusi yildan keyingi mablag‘ topish rejasi haqidagi savolga konsultant Ha “investitsiyasiz badbo‘y hidni kamaytirib bo‘lmaydi” deya, “mikroorganizmlarni avtomatlashtirish qurilmasi 15 mln–50 mln von darajasida turadi, o‘rnatilgandan keyin eng ko‘p og‘ir botadigan qism esa mikroorganizm preparatlari narxidir”, deb javob berdi. Rais Li “hukumat yordam loyihalari ko‘pincha joy sharoitiga moslashtirilmagan bo‘ladi” deya, “fermerlar amalda bajara oladigan loyihalar asosida byudjet tuzish kerakligini aynan shu misol orqali ko‘rsatmoqchimiz”, dedi. Konsultant kadrlar yetishmasligi ham vazifa sifatida qayd etildi. Konsultant Ha “boshqa hududlardan ham so‘rovlar tobora ko‘paymoqda, ammo barcha joyga kadr ajratish imkoni yo‘q”, deb holatni izohladi.

Qishloq xo‘jaligi, oziq-ovqat va qishloq ishlari vazirligi Chorvachilik muhiti resurslari bo‘limi mas’ul xodimi Son Hyo Rim o‘zlari 45 ta fermer xo‘jaligida badbo‘y hid bo‘yicha konsultatsiya olib borgan tajribani tanishtirdi. Mas’ul xodim Son “fermerlarning ixtiyoriy roziligi va keyingi saqlab borish eng muhim” deya, “yakuniy natijada umumiy qo‘llash mumkin bo‘lgan kamaytirish modeli taklif etilsa, uni siyosat bilan bog‘lash mumkin bo‘ladi”, dedi.

Iqlim, energetika va atrof-muhit vazirligi Suv sifati va suv ekotizimi bo‘limi mas’ul xodimi Jang Jae Hyon “xarajat og‘ir bo‘lsa, fermerlar hatto urinib ham ko‘rmaydi” deya, “yakuniy hisobotda har bir ferma va har bir usul bo‘yicha xarajatga nisbatan shikoyatlar va badbo‘y hid qanchalik kamaygani haqida aniq tahlil bo‘lishi kerak”, deb talab qildi. Mas’ul xodim Jang yana “10 baravardan past degan maqsadga erishish muddati aniq emas” deya, “Gimhae kabi jamoaviy tarzda badbo‘y hid yuzaga keladigan hududlar mamlakat bo‘ylab qancha borligini aniqlash va o‘rta-uzoq muddatli qo‘llab-quvvatlash rejasini tayyorlash zarur”, dedi.