[Maxsus maqola] Qishloqlar yo‘qolib borayotgan davrda qishloq xo‘jaligining kelajagini qayta loyihalaylik

[Maxsus maqola] Markaziy va Janubiy Amerika bo‘yicha sobiq ixtisoslashgan diplomat, Peru Trujillo Milliy universiteti faxriy professori / doktor Pak Sun Te

“Qishloqlar yo‘qolish xavfi ostida.” Bu ogohlantirish o‘nlab yillardan beri takrorlanib kelmoqda. Fermer xo‘jaliklari aholisi kamayishda davom etmoqda, qarish esa allaqachon jiddiy darajaga yetgan. 2024 yilgi qishloq, o‘rmon va baliq xo‘jaligi tadqiqotiga ko‘ra, fermer xo‘jaligi rahbarlarining 65 yosh va undan kattalari ulushi 69,7%ga yetadi,  40 yoshdan kichiklar esa atigi 0,5%ni tashkil etadi. Shu vaqt mobaynida hukumat yosh fermerlarni yetishtirishni hamda dehqonchilikka qaytish va qishloqqa ko‘chishni rag‘batlantirib keldi. Fermer xo‘jaliklarini qo‘llab-quvvatlash, qishloq xo‘jaligi texnologiyalarini tarqatish, qishloq xo‘jaligi infratuzilmasi va yashash sharoitlarini yaxshilashga ham katta mablag‘lar ajratildi. Siyosatlar yuritilmagan emas. Shunga qaramay, qishloqlarda aholi kamayishi va qarish davom etmoqda. Butun mamlakat demografik tuzilmasi tez o‘zgarayotgan haqiqatni hisobga olsak, qishloqlarning yo‘qolishini hanuz faqat ‘doimiy yashovchilar sonining kamayishi’ mezoni bilan baholash yetarlimi, deb o‘ylab ko‘rish vaqti keldi.
 

Qishloq aholisi va qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarish salohiyati bir xil narsami?

Yevropa qishloqlariga borsangiz, keng dalalar orasida fermer uylari siyrak joylashgan manzaralarni tez-tez uchratasiz. Odam ko‘p emas, ammo yerlar yaxshi ishlov berilgan va atrof-muhit yoqimli. Bunday manzarani ko‘rib, qishloq yo‘qolib ketdi deb o‘ylaydiganlar ko‘p bo‘lmasa kerak. Qishloqlarning barqarorligi va qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarish salohiyatini faqat aholi sonining ko‘p yoki kamligi bilan baholash qiyinligining sababi shu. Yerlarni jamlab va yiriklashtirib, mexanizatsiya, avtomatlashtirish va aqlli qishloq xo‘jaligini kengaytirsak, kamroq ishchi kuchi bilan ham kengroq yerlarni ekib, mahsuldorlikni oshirish mumkin. Avtonom qishloq xo‘jaligi texnikasi va ma’lumotlarga asoslangan aqlli dehqonchilik texnologiyalari ham tez rivojlanmoqda. Aholi kamayadigan davrda qishloqda necha kishi yashashini bilan birga, qishloq xo‘jaligini kim yuritishi va qanday darajadagi ishlab chiqarish salohiyati saqlanishini ham ko‘rib chiqish kerak.

Keksa fermerlarning nafaqaga chiqishi tezlashayotgan sharoitda dehqonchilikni kim davom ettirishi juda amaliy masaladir. Mahalliy yoshlar aqlli qishloq xo‘jaligi, issiqxona bog‘dorchiligi, va yuqori qo‘shimcha qiymatli dehqonchilikda yangi imkoniyatlarni topishi uchun ularni qo‘llab-quvvatlash bilan birga, ichki ishchi kuchini ta’minlash qiyin bo‘lgan hududlar va yo‘nalishlarda qishloq xo‘jaligi ko‘nikmalariga ega yosh xorijliklar oilalari bilan uzoq muddatli joylashib, dehqonchilikni davom ettirishi uchun yo‘l ochish ham o‘rinli. Mavsumiy ishchi kuchi yetishmovchiligini to‘ldirishdan bir qadam nariga o‘tib, qishloq xo‘jaligini uzluksiz boshqaradigan va mahalliy jamiyatda ildiz otadigan dehqon kadrlarini qanday ta’minlashgacha qarashimizni kengaytirishimiz kerak.
 

Yer maydonidan oziq-ovqat ishlab chiqarish salohiyatiga

Yer siyosati ham ‘jismoniy maydonni saqlash’ bilan birga ‘amaliy ishlab chiqarish salohiyatini ta’minlash’ga ko‘proq ahamiyat berishi kerak. Qanchalik ko‘p yer qolmasin, uni ishlov beradigan odam bo‘lmasa yoki mamlakat uchun zarur ekinlar yetishtirilmasa, oziq-ovqat xavfsizligiga qo‘shadigan hissasi cheklangan bo‘ladi. Fermer nuqtai nazaridan ham bir xil yerda daromadliligi yuqori ekinni tanlash tabiiydir. Mamlakat uchun zarur asosiy ekinlar ishlab chiqarishini ma’lum darajada saqlash uchun yerlarni asrash bilan birga, fermerlar ishlab chiqarishni davom ettira oladigan iqtisodiy sharoitlar ham ta’minlanishi kerak.

Oziq-ovqat xavfsizligiga qarash tartibini ham biroz o‘zgartirish zarur. Avvalo, xalq uchun zarur asosiy oziq-ovqatlarni mahsulot turlari bo‘yicha qanchalik barqaror ta’minlash mumkinligini ko‘rib chiqish, so‘ng ichki bozorda saqlanishi kerak bo‘lgan ishlab chiqarish salohiyatini aniqlash va shunga mos ravishda yer, ishchi kuchi, texnologiya va siyosiy qo‘llab-quvvatlashni birgalikda loyihalash kerak. Bunday yondashuv oziq-ovqat xavfsizligi uchun zarur unumdor yerlar va asosiy ishlab chiqarish hududlarini aniqroq belgilashga, suv va infratuzilma, aqlli mexanizatsiya, jamoat manfaatlari uchun to‘g‘ridan-to‘g‘ri to‘lovlar va kontrakt asosida yetishtirish kabi siyosiy vositalarni samaraliroq jamlashga imkon beradi.

Hozir davom etayotgan barcha qishloq xo‘jaligi yerlarini ro‘yxatdan o‘tkazish ham shunday kelajak qishloq xo‘jaligi xaritasini chizish uchun asos sifatida foydalanilishini istardik. U shunchaki mulkchilik va foydalanish holatini, noqonuniy xatti-harakatlarni aniqlash bilan cheklanmay, qaysi hududlarni uzoq muddatli asosiy ishlab chiqarish bazasi sifatida saqlash, qayerda yerlarni jamlash va yiriklashtirish mumkinligini ham aniqlashi kerak. Ayniqsa, yer spekulyatsiyasining oldini olish va unumdor yerlarni qat’iy saqlashni asos qilib olgan holda, urbanizatsiya va parchalanganlik tufayli qishloq xo‘jaligi funksiyasi ancha zaiflashgan hududlarda qishloq xo‘jaligi qiymati va kelajakdagi ishlab chiqarish imkoniyatini xolis baholab, real hududiy tartibga solish va foydalanish choralarini birga izlaydigan muvozanatli yondashuv zarur.

Faqat ichki ishlab chiqarish bilan barcha oziq-ovqatni ta’minlash qiyinligi haqiqatini ham ko‘rishimiz kerak. Ichkarida himoya qilinishi lozim bo‘lgan ishlab chiqarish bazasini puxta shakllantirar ekanmiz, tarkibiy jihatdan yetishmaydigan qismlarni barqaror xorijiy ta’minot zanjirlari bilan to‘ldirish kerak. O‘tmishdagi oddiy xorijda ekin yetishtirishdan tashqariga chiqib, uzoq muddatli xarid shartnomalari, siloslar, portlar va transport tarmoqlari, mahalliy taqsimot tarmoqlarini bog‘laydigan ‘xorijdagi oziq-ovqat platformasi’ tushunchasini kengaytirish mumkin. Shuningdek, don va yem-xashak, chorvachilik va baliqchilikni qamrab oluvchi milliy oziq-ovqat ta’minot zanjiriga savdo, investitsiya, diplomatiya va rasmiy rivojlanish yordami (ODA) bilan bog‘liq holda kompleks qarash, uni boshqaradigan ta’minot zanjiri mutaxassislarini ham tizimli tarbiyalash kerak.

Qishloqlar yo‘qolib borayotgan davrda biz asrashimiz kerak bo‘lgan narsa faqat aholi va yer maydoni raqamlari bo‘lmasa kerak. Odamlar yashashni istaydigan qulay qishloqlarni yaratish bilan birga, xalq uchun zarur oziq-ovqatni barqaror ishlab chiqarish va ta’minlay oladigan milliy salohiyatni ham shakllantirish yanada asosiy vazifa bo‘lishi mumkin. Ushbu yer tadqiqoti oddiy holatni aniqlashdan nariga o‘tib, kelgusi 20~30 yil davomida Koreya Respublikasi qaysi hududlarda qanday qishloq xo‘jaligini saqlashi va zarur oziq-ovqatni qanday ishlab chiqarib, ta’minlashini ko‘rsatadigan kelajak qishloq xo‘jaligi xaritasini qayta chizishning boshlanish nuqtasi bo‘lishini istayman.