“Qishloq xo‘jaligi AX uchun oltin fursat… platformaga qaram bo‘lsak, suverenitetni yo‘qotamiz”

[Koreya Qishloq xo‘jaligi texnologiyalari gazetasi=muxbir Lee Hyun-woo] Aholi sonining kamayishi, qarish va iqlim inqirozi kabi uch karra muammoga duch kelgan Janubiy Koreya qishloqlari uchun yechim sifatida “sun’iy intellekt (AI)” va “robot texnologiyasi” keskin ravishda e’tibor markaziga chiqmoqda. Ilgari bu texnologiyalar mayda yer uchastkalari ustun bo‘lgan mahalliy sharoitga mos emas degan fikrlar ham bo‘lgan, biroq hozir ilg‘or qishloq xo‘jaligi texnikasi texnologiyasi tarmoqning taqdirini belgilovchi asosiy harakatlantiruvchi kuchga aylandi.

Shu munosabat bilan Koreya Qishloq xo‘jaligi texnologiyalari gazetasi ta’sis soni munosabati bilan Janubiy Koreyaning qishloq xo‘jaligi mashinasozligi sohasidagi eng nufuzli ilmiy jamiyat — Koreya Qishloq xo‘jaligi mashinasozligi jamiyatiga rahbarlik qilayotgan prezident Jeong Seon-ok (Chungnam milliy universiteti Smart qishloq xo‘jaligi tizimlari mashinasozligi kafedrasi professori) bilan uchrashdi. 1996 yilda Qishloq taraqqiyoti boshqarmasida mamlakatdagi ilk haydovchisiz traktor tadqiqotini boshlaganidan buyon 30 yil davomida aniq dehqonchilik yo‘lidan borgan Jeong ushbu nashrga bergan maxsus intervyusida “mahalliy qishloq xo‘jaligi texnikasi sanoatining inqirozini yengib o‘tish uchun sanoat-universitet-hukumat-ilmiy tadqiqotlar o‘rtasidagi organik birlashuv va maydon markazidagi infratuzilmani qurish shoshilinch zarur”ligini ta’kidladi. Shuningdek, u “yo‘nalish allaqachon belgilangan. Endi masala tezlik va ekotizimni shakllantirishda” deya, qat’iy va puxta qishloq xo‘jaligi AXini (sun’iy intellektga o‘tish) talab qildi.

Suhbat: bosh muharrir Lee Hyun-woo
Sana: 2026 yil 20 may
Joy: Chungnam milliy universiteti 

-Siz 30 yil avvaldan aniq dehqonchilik sohasini tadqiq qilib kelasiz, so‘nggi paytlarda qishloq xo‘jaligi sohasida ham AI e’tibor qozonayotganini ko‘rsangiz, taassurotingiz boshqacha bo‘lsa kerak.
“Rivojlangan davlatlar bu yo‘ldan allaqachon o‘nlab yillar avval o‘tgan. Bizda ham 30–40 yil avvaldan shunday yo‘nalish taklif qilingan edi. Biroq yetarli ishchi kuchi borligi sababli qimmat ilg‘or uskunalarni shoshilinch joriy etish zarurati unchalik katta emas degan qarash ustun kelib, bu texnologiyalarning maydonga kirib borishi sust bo‘ldi.
Keyinchalik qishloq xo‘jaligi aholisi kamayishi va qarish bir vaqtda keskin kuchaygani sababli, mamlakatimiz ham bir necha yil avvaldan xavotirni his qilib, yo‘nalishni o‘zgartirdi. 30 yil avval qishloq xo‘jaligi texnologiyasi qaysi tomonga borishi kerakligini anglab, ish boshlaganimizda edi, degan armon bor, ammo hech bo‘lmasa endi yo‘nalish belgilanganiga shukr. Yer maydoni tor bo‘lgan Koreya sharoitida aynan shu yo‘ldan borish kerak. Faqat rivojlangan davlatlar o‘nlab yillar davomida takomillashtirgan texnologiyani biz birdan quvib yetishimiz uchun oldimizdagi kamida 10 yil davomida bor kuchimizni tikib, ayovsiz yugurishimiz kerak.”

-Mahalliy smart qishloq xo‘jaligi texnikasi va AI texnologiyalarining obyektiv darajasi qanchalik?
“Faqat pushti manzarani chizib bo‘lmaydi. John Deere kabi global ulkan kapital bilan taqqoslasak, biz hali endigina qadam tashlayapmiz. Rivojlangan davlatlarda bu texnologiyalar o‘nlab yillar davomida dalada buzilib, tuzatilib, yangilanib kelgan. Biz esa endi boshlayapmiz, shuning uchun hukumat qo‘llab-quvvatlash ulushini keskin oshirib, dehqonlar ilg‘or texnikadan bemalol foydalana oladigan sharoit yaratishi kerak. Texnologiya o‘sishi uchun maydondan katta hajmda fikr-mulohaza kelishi lozim.
Haqiqatan tashvishli qism texnikaning o‘zi emas, balki “platforma”dir. Qishloq xo‘jaligi ma’lumotlashtirilishi va tizimlashtirilishi jarayonida mahalliy qishloq xo‘jaligi texnikasi kompaniyalari ortda qolsa, oxir-oqibat xorijiy qishloq xo‘jaligi platformalari ichki bozorimizni egallab oladi. Tayvan buning tipik muvaffaqiyatsiz misolidir. Platforma qaram bo‘lib qolgan zahoti davlatning tuproq haqidagi ma’lumotlari, qishloq xo‘jaligi mahsulotlari ta’minoti va talabi haqidagi ma’lumotlar kabi qishloq xo‘jaligi suverenitetining barchasi yo‘qoladi. Mamlakatimiz dehqonlarining talabi juda yuqori bo‘lgani uchun, mahalliy kompaniyalar aynan shu talab darajasiga moslasha olsa, dunyo darajasidagi apparat va dasturiy ta’minot uyg‘unlashgan tizimni yaratish imkoniyati bor. Bu mahalliy maishiy texnika mahsulotlari o‘sgan formula bilan bir xil.”

-Ko‘plab texnologiyalar ishlab chiqilgan, ammo maydonda ularni ommalashuv bosqichiga yetdi deb aytish qiyin. Oxir-oqibat hukumat rolini ta’kidlamaslikning iloji yo‘q.
“AQSh, Yaponiya kabi ulkan kapitalga ega davlatlarga nisbatan bizning sharoitimiz zaif. Hukumat uzoq muddatli va dadil investitsiya qilishi kerak bo‘lgan davr keldi. Shuningdek, vazirliklar o‘rtasidagi devorlarni buzish kerak. Ishlab chiqarish mablag‘larini qo‘llab-quvvatlash yoki robotlarning bazaviy texnologiyalarini ishlab chiqish kabi byudjeti katta yo‘nalishlarni Sanoat, savdo va resurslar vazirligi zimmasiga olish, maydonga joriy etish va kadr tayyorlashni esa Qishloq xo‘jaligi, oziq-ovqat va qishloq ishlari vazirligi to‘liq boshqaradigan organik ikki yo‘nalishli tizim zarur. Sanoat korxonalarini qo‘llab-quvvatlashni sanoat vazirligi, qishloq xo‘jaligi va qishloq hududlarini qo‘llab-quvvatlashni esa qishloq xo‘jaligi va oziq-ovqat vazirligi amalga oshirishi mumkin.
Bundan tashqari, mamlakatdagi turli qishloq xo‘jaligiga oid ma’lumotlarni davlat boshqarishi kerak. Hukumat siyosiy jihatdan zarur deb topgan va olishi kerak bo‘lgan ma’lumotlarni dehqonlarga subsidiya berish orqali to‘plashi mumkin. Ishlab chiqarish jarayonini mahalliy hokimiyatlar yig‘ib, dehqonlar taqdim etgan ma’lumotlarni boshqarib, statistika va boshqa ko‘rinishlarda tartibga solsa, tizim samarali ishlaydi. Qishloq xo‘jaligi yerlarining raqamli muhitini ham tezda yaratish kerak. Qishloq xo‘jaligi texnikasining kirib-chiqishi mumkin bo‘lishi uchun bazaviy infratuzilmani tartibga keltirish, shuningdek raqamli qishloq xo‘jaligi amalga oshirilishi uchun elektr, aloqa va boshqaruv tizimlari yo‘lga qo‘yilishi lozim.”

-Ilg‘or texnologiyalar rivoji va ularni maydonga keng joriy etishni hisobga olsak, hukumatning uzluksiz qo‘llab-quvvatlashi ham muhim.
“Hosil yig‘ishga oid robotlarni ishlab chiqish sur’ati himoya purkash yoki begona o‘tlarni yo‘qotishdan biroz sekinroq. Chunki hosil yig‘ish mutlaqo boshqa soha. Robot mevani tanishi, pishgan-pishmaganini (yetilish darajasini) aniqlashi, ekinga zarar yetkazmasdan burab uzishi yoki bandini kesishi kerak. Har bir ekin uchun mexanizm ham boshqacha. Bu yo‘nalishda natija chiqquncha tadqiqot qilish kerak. Shu nuqtai nazardan hukumatning roli muhim. Rivojlangan davlatlar xulosa chiqquncha byudjet va siyosiy qo‘llab-quvvatlashni davom ettiradi, bizda esa shu paytgacha vazifalar bir martalik tarzda bajarilib kelgani achinarli. Hech bo‘lmaganda asosiy ekinlar bo‘yicha tadqiqot va sinovlarni hukumat uzluksiz ravishda kadr va byudjet bilan qo‘llab-quvvatlashi kerak.“

-Ilg‘or texnologiyalar maydonda ildiz otishi uchun uzluksiz boshqaruv zarur. Ammo joylarda bunga mos tashkilotlar yetarli emas.
“Ilg‘or texnologiyalar mujassam bo‘lgan mahsulotlarni tarqatish siyosati ko‘pincha uzluksizlik yo‘qligi sababli chegaraga borib taqaladi. Masalan, yaqinda mahalliy hokimiyatlar smart qishloq xo‘jaligi tanlov byudjetidan yuzlab milliard von olib kelmoqda. Asosiy loyiha tugagach esa, kimdir muammolarni hal qilish va boshqalar uchun doimiy ravishda boshqaruv hamda ta’lim olib borishi kerakki, bu texnologiyalar maydonda ildiz otsin. Ammo amalda joylarda mutaxassis tashkilot yo‘q. Hatto 5-darajali bo‘lim boshlig‘i lavozimi ham bo‘lmagani uchun ish bir martalik ma’muriy tadbir bilan tugaydi. Davlat bergan boshlang‘ich byudjet asosida hududlarga kengaytirish va dehqonlarni o‘qitish uchun shahar va tuman qishloq xo‘jaligi texnologiya markazlarida rasmiy “smart qishloq xo‘jaligi guruhi”ni tuzib, professional maslahat beruvchi kadrlarni joylashtirish kerak. Rahbarlar (shahar hokimlari va tuman boshliqlari) qaror qabul qilsa, bu ish bir martalik loyiha bo‘lib qolmaydi.”

-Prezident lavozimiga kirishganingizdan so‘ng “Kichik va o‘rta korxonalar-sanoat-universitet hamkorligi qo‘mitasi”ni ishga tushirganingiz ham agroindustriya rivojining bir qismi bo‘lib ko‘rinadi.
“Mamlakat ichidagi vaziyat ichki talab qisqarishi va eksport kamayishi inqirozi bilan haqiqatan ham juda qiyin. Shuning uchun sanoat, universitet, hukumat va ilmiy tadqiqotlar birlashib, bir-birini hurmat qilishi kerak. Korxonalar sanoat-universitet hamkorligini kuchaytirishi, yirik kompaniyalar esa kichik va venchur korxonalarni bag‘riga olib, “paket konsorsium” shaklida harakat qilishi lozim. “Kichik va o‘rta korxonalar-sanoat-universitet hamkorligi qo‘mitasi”ni ishga tushirganimning sababi ham yirik va kichik korxonalar o‘rtasidagi o‘zaro manfaatli tarmoq uchun xab vazifasini bajarishdir.”

-Ilg‘or texnologiyalar izchil ishlab chiqilib, tarqatilayotgan bo‘lsa-da, maydonda kadrlar muammosi jiddiy ekani aytiladi. Ayniqsa smart qishloq xo‘jaligi texnikasi va boshqalarni ta’mirlaydigan “raqamli qishloq xo‘jaligi bo‘yicha professional ta’mirlovchi” yo‘qligidan nolishmoqda. Bu ilg‘or texnologiyalar o‘rnatilgan mahsulotlarning tarqalish sur’ati sekinligining sabablaridan biri sifatida ko‘riladi. Maydonga mos kadrlarni tayyorlash uchun qanday choralar bor?
“Maktab va universitetlarda shu yo‘nalishda tahsil olgan talabalar nega maydonga kelmayotganining sababi oddiy. Chunki istiqbol yo‘q. Ta’mirlash ustaxonasida mashaqqat bilan ishlasa ham yiliga 40 million von maosh olish qiyin bo‘lsa, kim keladi? Talabalar olgan sertifikatlar ko‘pincha ishga qabul qilishdagi imtiyozlar bilan bog‘lanmagan bo‘ladi. Shu sababli ular bu yo‘lni tanlamaydi. Maydonda esa kadr yo‘q, degan shikoyatlar bilan yomon aylana takrorlanaveradi.
Shuning uchun barqaror ish o‘rinlarini tizim orqali yaratib berish kerak. Avvalo “smart qishloq xo‘jaligi ta’mirlovchisi” sertifikatini joriy etib, ishga joylashishda imtiyoz berish lozim. Agar mamlakat bo‘ylab 150 ta shahar va tumandagi qishloq xo‘jaligi texnikasi ijarasi punktlariga ularni doimiy shtatga olinsa, minglab sifatli ish o‘rinlari paydo bo‘ladi. Shunda o‘rta maktablardagi qishloq xo‘jaligi texnikasi bo‘limlari va universitet yo‘nalishlari tabiiy ravishda jonlanadi. Bundan tashqari, mamlakat bo‘ylab 500 tadan ortiq golf maydoni bor va har bir obyektda o‘nlab qishloq xo‘jaligi texnikalari mavjud, ammo mutaxassislarni ishga olish majburiyati yo‘q. Ta’lim vazirligi bilan kelishib, golf maydonlarida qishloq xo‘jaligi texnikasi yo‘nalishi bitiruvchilarini majburiy ishga olish tizimini joriy etish zarur.” 

-AI qishloq xo‘jaligi texnikasi bilan bog‘liq baxtsiz hodisalarda huquqiy javobgarlik yoki qishloqlarda raqamli tafovut kuchayishi haqidagi xavotirlar ham bor.
“Bu masalaga sovuqqonlik bilan yondashish kerak. Hozir qishloq xo‘jaligi bilan shug‘ullanuvchi shaxs maqomi mezonlarini qayta belgilash zarur. Dehqonchilik qilayotgan odamlarga qishloq xo‘jaligi bilan shug‘ullanuvchi maqomini berish, biroq ma’lum hajmdan katta miqyosga ega xo‘jaliklarga subsidiya berish tizimiga o‘tishni o‘ylab ko‘rish kerak. Qishloqda yashash sharoitlari uchun kichik dehqonlarga qulaylik uskunalarini berish to‘g‘ri, ammo ilg‘or AI texnologiyalari uchun subsidiyalarni qishloq xo‘jaligini haqiqiy kasb sifatida qilayotgan, ma’lum miqyosga ega dehqonlarga jamlash kabi farqlash zarur.
Huquqiy javobgarlik masalasiga kelsak, avtonom harakatlanuvchi qishloq xo‘jaligi texnikalariga boshqaruv yozuvlari saqlanadigan “qishloq xo‘jaligi texnikasi uchun qora quti”ni o‘rnatishni majburiy qiladigan yo‘riqnomani zudlik bilan ishlab chiqish kerak. Shundagina bu aloqa xatosimi, texnika nosozligimi yoki foydalanuvchi aybimi — aniq ajratish mumkin bo‘ladi.“

-So‘nggi savol, “texnologiyani tekshirish bo‘yicha standart nashr”ni maqsad qilgan holda ilk qadamini qo‘yayotgan “Koreya Qishloq xo‘jaligi texnologiyalari gazetasi”ga qanday tilak bildirgan bo‘lardingiz.
”Faqat kundalik yangiliklarni yetkazadigan nashrlar allaqachon ko‘p. Koreya Qishloq xo‘jaligi texnologiyalari gazetasi o‘z nomiga munosib ravishda mahalliy va xorijdagi ilg‘or texnologiyalar haqidagi chuqur professional ma’lumotlarni yoritishini istayman. Ayniqsa, bundan buyon global maydonda asosiy mavzuga aylanadigan “ma’lumotlar va apparat vositalarini standartlashtirish (Standard)” hamda texnologiyani tekshirish masalalarida yetakchilik qiladigan, professionalligi yuqori va haqiqatni tik yozadigan nashr bo‘lishini kutaman.”