Qishloq taraqqiyoti administratsiyasining WISE’i ‘erta ogohlantirish’ emas… o‘nlab yillik suv holatini ko‘radigan platforma

Qurg‘oqchilik qanchalik chuqurlashishini, qaysi dala suv ostida qolishini aniqlash uchun avvalo o‘z mamlakatidagi suv qanday aylanishini bilish kerak. Kuzatuv tarmoqlari hamda modellarni yuritadigan kadrlar va byudjetga ega mamlakatlar bu hisob-kitobni o‘zlari bajaradi. Muammo bunday imkoniyatga ega bo‘lmagan mamlakatlarda. Ular iqlim o‘zgarishidan eng katta zarba olsa-da, qaror chiqarishning boshlang‘ich nuqtasi bo‘ladigan ma’lumotning o‘zini yarata olmaydi, shu bois siyosat ishlab chiqish ham, xalqaro moliya so‘rash ham qiyin bo‘lgan holatda qoladi.

Qishloq taraqqiyoti administratsiyasi AQShning TexasA&Muniversiteti, Gana Ilmiy va sanoat tadqiqotlari kengashi Ekinlar tadqiqot instituti(CSIR-CRI)bilan birga ishlab chiqqan ‘WISE’(WISE, Water, Impact, and Sustainability Estimator)ana shu bo‘shliqni nishonga olgan platformadir. Butun dunyoni 88ta havzaga bo‘lib, taxminan 1km panjara birligida suv aylanishining butun jarayonini hisoblaydi va, dunyodagi 218ta mamlakat uchun qurg‘oqchilik·toshqin ma’lumotlarini taqdim etadi. Hisoblab chiqariladigan o‘zgaruvchilar yog‘in miqdori·evapotranspiratsiya·oqim hajmi·tuproq namligi kabi 40dan ortiq turdan iborat bo‘lib, ro‘yxatdan o‘tish ham, foydalanish to‘lovi ham talab qilinmay, vebda(wise.tamu.edu)to‘liq ochiq e’lon qilingan.

WISE 2026yil 20avgustda BMT Cho‘llanishga qarshi kurash konvensiyasi(UNCCD) qurg‘oqchilik vositalar to‘plami(Drought Toolbox)ga kiritildi. Qishloq taraqqiyoti administratsiyasi buni o‘z xalqaro hamkorlik loyihasi natijasi xalqaro konvensiya platformasiga joylashtirilgan ilk holat deb izohladi. Kiritish Mo‘g‘ulistonning Ulan-Bator shahrida o‘tkazilgan 17-Tomonlar konferensiyasi(COP17, 17~28avgust)munosabati bilan amalga oshirildi. O‘sha kuni Qishloq taraqqiyoti administratsiyasi konferensiya davomida rasmiy qo‘shimcha tadbirga mezbonlik qilib, WISE’ni mamlakatlar delegatsiyalariga tanishtirdi. Qo‘shimcha tadbirda qishloq xo‘jaligi tadqiqotchisi Jeon Sang-min ishlab chiqish jarayonini taqdim etdi, TexasA&Muniversiteti professori Jeong Jae-hak esa asosiy funksiyalarni namoyish qildi.

Ishlab chiqishga mas’ul bo‘lib kelgan tadqiqotchi Jeon 2026yil iyulidankelayotgan dekabrgachahamkor ishlab chiquvchi muassasa bo‘lgan TexasA&Muniversitetida xizmat safarida. U bilan mahalliy joyda bo‘lgan paytida yozma intervyu o‘tkazildi. Tadqiqotchi Jeon javoblardan avval WISE ‘erta ogohlantirish platformasi’deb tanilgani haqida “bir necha soat, bir necha kundan keyingi ofatni bildiradigan tizim emas, balki o‘nlab yillik iqlim tendensiyalarini tahlil qilib, siyosat ishlab chiqishni qo‘llab-quvvatlaydigan platforma”deb tuzatish kiritdi. U bilan savol-javobni tartibladik. 

Kuzatuv tarmog‘i ham, kadrlari ham yo‘q mamlakatlardagi ma’lumot bo‘shlig‘i nishonga olindi

Q. WISE’ni ishlab chiqishga nima sabab bo‘ldi.
“Bu o‘nlab yillik suv aylanishi o‘zgarish tendensiyalarini tahlil qilib, mamlakatlar iqlim o‘zgarishiga javob siyosatini ishlab chiqayotganda asos sifatida foydalanadigan ma’lumotlarni taqdim etuvchi platforma. Bunday ma’lumot zarurligini hamma biladi. Muammo uni yarata olish-olmaslikda. Butun dunyo gidrologik modelini qurish va kalibrlash uchun katta hisoblash resurslari hamda uzoq vaqt davomida to‘plangan mutaxassis kadrlar bo‘lishi kerak. Mamlakatimizni ham o‘z ichiga olgan rivojlangan davlatlar buni allaqachon ta’minlagan, zarur tahlillarni o‘zlari bajaradi. Aksincha, kuzatuv tarmog‘i ham, modelni yuritadigan kadrlar va byudjeti ham yo‘q mamlakatlar qarorning boshlang‘ich nuqtasi bo‘ladigan ma’lumotning o‘zini yarata olmaydi.

Qishloq taraqqiyoti administratsiyasi uzoq vaqt davomida ko‘plab mamlakatlar bilan qishloq xo‘jaligi texnologiyalari bo‘yicha xalqaro hamkorlik qilar ekan, bu muammoni qayta-qayta tasdiqladi. Murakkab prognoz texnologiyasi ham kerak, ammo undan avval ta’minlanishi kerak bo‘lgan narsa o‘z mamlakatining suv holati kelajakda qanday o‘zgarishini chamalash uchun eng kamida asos edi. Shu sababli 2023yil noyabridaTexasA&Muniversiteti, Gana Ilmiy va sanoat tadqiqotlari kengashi Ekinlar tadqiqot instituti(CSIR-CRI)bilan qo‘shma loyiha boshlandi.

Dizayn boshidan ikki bosqichli qilib belgilandi. 1-bosqich faqat global ma’lumotlar asosida istalgan mamlakatga asosiy darajadagi axborotni olish imkonini berish bo‘lib, hozir xizmat ko‘rsatilayotgan bosqich shu. 2-bosqich esa talab mavjud mamlakatlarning kuzatuv ma’lumotlarini modelga aks ettirib, ancha aniq ma’lumotlar yaratish va siyosat ishlab chiqishni bevosita qo‘llab-quvvatlashdir. Bu hammaga asosiy chiziqni yaratib bergandan so‘ng zarur joylardan boshlab birgalikda aniqlikni oshirib boradigan tuzilma bo‘lib, keyingi loyiha sifatida davom ettirish rejalashtirilgan.”

Sun’iy yo‘ldosh indeksi emas, gidrologik modellashtirish…SWAT+bilan suv aylanishining butun jarayonini hisoblash

Q. Mavjud qurg‘oqchilik·toshqin prognoz tizimlaridan nimasi bilan farq qiladi.
“Avvalo taqqoslash obyekti aniqlab olinishi kerak. Ob-havo prognoziga asoslanib bir necha kundan keyingi ofatni bildiradigan erta ogohlantirish tizimi bilan WISE boshqa darajada turadi. Shu shart asosida farqlari uchta.

Birinchidan, u kuzatuvga emas, gidrologik modellashtirish(simulation) ga asoslangan. Mavjud global qurg‘oqchilik axborotining aksariyati sun’iy yo‘ldosh tasviri yoki meteorologik kuzatuvlarni indekslashtirgan bo‘lib, ‘hozir quruqmi’deganini bildiradi, ammo ‘yer ostida qancha suv qoldi va kelajakda qanday o‘zgaradi’deganiga javob bera olmaydi. WISE AQSh Qishloq xo‘jaligi vazirligi Qishloq xo‘jaligi tadqiqot xizmati(ARS)ishlab chiqqan havza birligidagi gidrologik·suv sifati modelining eng yangi versiyasi SWAT+orqali suv aylanishining butun jarayonini bevosita hisoblaydi va kuzatuv stansiyalari kam hududlarda ham qiymatlar chiqariladi.

Ikkinchidan, 40dan ortiq turdagi gidrologik·ekologik o‘zgaruvchilar bir xil suv balansi hisobidan kelib chiqadi. Shuning uchun qurg‘oqchilik va toshqinni alohida tizimlarga ajratmay, bir xil mezon asosida birgalikda ko‘rib chiqish mumkin. Amaliyotda bir hududda ikki ofat bir yil ichida navbatma-navbat namoyon bo‘ladi.

Uchinchidan, foydalanishda to‘siq yo‘q. Gidrologik modellashtirish uchun ma’lumotlar, hisoblash resurslari, uni boshqara oladigan kadrlar — uchalasi zarur, ulardan bittasi bo‘lmasa ham tahlil boshlanmaydi, axborotga eng muhtoj mamlakatlar odatda aynan shunday holatda bo‘ladi. WISE bu yukni biz o‘z zimmamizga oladigan tuzilma. Foydalanuvchi veb-sahifani ochib, xaritada o‘z mamlakati yoki havzasini tanlaydi va natijalarni o‘qisa kifoya.”

 Muzliklar·yer osti suvlari·to‘g‘onlarni boshqarish kiritilmagan…cheklovlar ham konferensiyada ochiq aytildi

Q. Aniqlik darajasi qanday. Cheklovlar ham bo‘lsa kerak.
“Bu yerda prognoz bir necha kundan keyingi ob-havoni topish aniqligi emas, balki uzoq muddatli tendensiyani qanchalik ishonchli qayta tiklay olish masalasidir. Shu sababli xususiyati turlicha bo‘lgan ikki xil ma’lumot bilan ikki tomonlama tekshiruv o‘tkazildi. Butun dunyo daryo oqimi kuzatuv ma’lumotlari bilan havza bo‘yicha umumiy suv balansini, sun’iy yo‘ldosh evapotranspiratsiya ma’lumotlari bilan tuproq bug‘lanishi va o‘simlik o‘sishini tekshirish usuli qo‘llandi. Faqat ma’lumotlarni solishtirish yetarli emas deb hisoblab, Gana va Tailand bo‘yicha modellashtirish bajarildi va mahalliy tadqiqotchilar bilan natijalar birga ko‘rib chiqilib, o‘z mamlakatlarining suv holati nuqtai nazaridan qabul qilsa bo‘ladigan ekani tasdiqlandi.
Cheklovlar bu galgi konferensiyada ham ochiq aytildi. Muzlik·qor yog‘ishi·qor erishi jarayonlari aks ettirilmagan Arktika mintaqasi va o‘ta quruq hududlarda aniqlik pasayadi, yer osti suvlari hali kalibrlanmagan, daryo oqimi esa to‘g‘on·suv ombori boshqaruvi aks ettirilmagan tabiiy oqim mezoniga asoslanadi. Konferensiyada kichik davlatlar uchun aniqlik darajasini oshirib berish talabi ham bildirildi. Bu butun dunyoni yagona mezon bilan modellashtirishdan kelib chiqadigan cheklovdir, shu bois hozir taqdim etilayotgan narsa mamlakatlar bo‘yicha alohida moslashtirilgan qiymat emas, balki keng hududiy tendensiyaga yaqin. Har bir mamlakat ega bo‘lgan kuzatuv ma’lumotlari aks ettirilsa, o‘sha mamlakat bo‘yicha aniqlikni sezilarli oshirish mumkin.”

Kiritilish tan olinishi emas, balki boshlanish nuqtasi…2 yil tayyorlangan yo‘l

Q. Koreya yetakchilik qilgani qanday ma’noga ega va, UNCCD ga kiritilish qanday amalga oshdi.
“Qishloq taraqqiyoti administratsiyasi nimani, nima uchun yaratishni belgiladi va butun loyihani boshqardi. TexasA&Muniversiteti amalga oshirish texnologiyasini, Gana CSIR-CRIesa dala tekshiruvini zimmasiga oldi. Global gidrologik modelning o‘zi ilmiy jihatdan allaqachon mavjud edi, ammo uni rivojlanayotgan mamlakat siyosat mas’uli amalda foydalana oladigan shaklga keltirish mutlaqo boshqa masala. Platforma kim uchun, qaysi o‘zgaruvchini qaysi birlikda ko‘rsatish kerak, sholi maydonlarini ham o‘z ichiga olgan qishloq xo‘jaligi suv boshqaruvini qanchagacha aks ettirish kerak. Bunday qarorlarni Qishloq taraqqiyoti administratsiyasi qabul qildi. Yaratilgan natijani xalqaro hamjamiyatga tanitish va o‘rnini mustahkamlash ham bizning vazifamiz edi. Yaxshi platforma yaratish bilan uni amalda ishlatiladigan qilish alohida-alohida ishlar, ikkinchisini Qishloq taraqqiyoti administratsiyasi loyihalashtirib, amalga oshirdi.
Kiritilishgacha 2yilga yaqin tayyorgarlik bo‘ldi. UNCCD Ilm-fan va siyosat interfeysi(SPI)da ishtirok etib kelgan AQSh Milliy qurg‘oqchilikni yumshatish markazi(NDMC) direktori Mark Svoboda(Mark Svoboda) bilan usullarni muhokama qilib kelindi va, 2026yilda UNCCD bosh olimi doktor Barron Orr, qurg‘oqchilik sohasiga mas’ul doktor Daniel Tsegai bilan ikki marta uchrashuv o‘tkazildi. Bu uchrashuvlarda texnik mukammallik va rivojlanish imkoniyati ijobiy baholandi va bu kiritilish bilan yakunlandi.
Biroq kiritilish darhol rasmiy tan olishni anglatmaydi. Toolbox turli ma’lumotlar va platformalarga yo‘naltiruvchi xususiyatga ega, WISE natijalari amalda siyosat hujjatlarida ishlatilishi uchun o‘sha mamlakat sharoitiga mos tekshiruv yana bir bor zarur. Men kiritilishni maqsadga erishish emas, balki boshlanish nuqtasi deb bilaman. Qiziqqan mamlakatlardan murojaat kelsa, o‘sha mamlakat kuzatuv ma’lumotlarini birga aks ettirib, ancha aniq siyosiy asos yaratadigan hamkorlikka olib borish mumkin. Kiritilish ana shu yo‘lni ochdi.” 

Q. Rivojlanayotgan mamlakatlar amaliyotida qanday qo‘llanadi.

“Darhol qo‘llanadigan joy — milliy darajadagi siyosat ishlab chiqish jarayoni. Qaysi hududda sug‘orish inshootlariga ustuvor sarmoya kiritish, qaysi havza uzoq muddatda suv tanqisligiga duch kelishi, moslashuv rejasiga qanday asoslarni kiritish kabi qarorlardir. Alohida tizim qurish yoki byudjetsiz, faqat vebga kirish orqali o‘z mamlakatining butun hududidagi suv aylanishi holati va kelajak prognozini tekshirish mumkin. Iqlim o‘zgarishiga moslashuv yo‘nalishini muhokama qiladigan dastlabki bosqichda birga ko‘rib chiqiladigan ma’lumotnoma sifatida yetarli. Istagan mamlakatlarga o‘z oqim·meteorologik·tuproq ma’lumotlarini aks ettirib aniqlikni oshirish, mahalliy tadqiqot muassasalari bu natijalarni talqin qila olishi uchun birgalikda ishlash ko‘magini ham taqdim etish mumkin.

Bu galgi konferensiyada bir qancha muassasalarning ehtiyoji tasdiqlandi. AQSh Milliy qurg‘oqchilikni yumshatish markazi hamkorlik qilayotgan Afrika mamlakatlarini bog‘lab berish niyatini bildirdi, Qurg‘oqchil hududlarda qishloq xo‘jaligi tadqiqotlari xalqaro markazi(ICARDA)WISE’dan foydalangan Shimoliy Afrika qo‘shma loyihasini taklif qildi. Tailand Osiyo texnologiya instituti(AIT)bilan mahalliy sinovni, Fiji hukumati delegatsiyasi bilan esa orol davlatlari hamkorligi ehtiyojlarini muhokama qildik. Hali yo‘nalish almashilgan bosqich, keyingi loyihalar orqali aniq shaklga keltirish rejalashtirilgan. Funksiyalarni takomillashtirishning o‘zi bilan yoyilish amalga oshmaydi, yangi ishtirokchi mamlakatlarni qo‘llab-quvvatlash albatta parallel olib borilishi kerak — bu galgi konferensiyadan olingan eng amaliy saboq shudir.”

 Mamlakat ichida erta ogohlantirish xizmati, xalqaro hamjamiyatda WISE

Q. Mamlakat ichidagi fermer xo‘jaligi darajasidagi xizmat bilan bog‘lash rejasi bormi.

“Yo‘q. WISE o‘nlab yillik iqlim tendensiyalarini tahlil qilib, davlatga uzoq muddatli moslashuv siyosatini ishlab chiqishda yordam beradigan platforma bo‘lgani uchun fermer xo‘jaligi darajasidagi erta ogohlantirish bilan vaqt birligi ham, maqsadi ham boshqa. Va mamlakat ichida bu vazifani Qishloq taraqqiyoti administratsiyasi yuritadigan ‘Qishloq xo‘jaligi meteorologik ofatlari erta ogohlantirish xizmati’allaqachon bajaradi. Meteorologiya agentligining mahalla prognozi(5×5km)ni qayta tahlil qilib, xo‘jalik birligi(30×30m)da meteorologik ofat axboroti va javob yo‘riqnomalarini taqdim etadi, meteorologik axborotning 11turi va yuqori harorat zarari·past harorat zarari·qurg‘oqchilik·ortiqcha namlik zarari kabi ofat prognozi axborotining 15turini eng ko‘pi bilan 9kunlikgacha taqdim etadi. Hozir butun mamlakat bo‘yicha 155ta shahar va okrugda yer uchastkasi bo‘yicha ofat xavfini hisoblab xabar bermoqda va 2024yil sentabridanro‘yxatdan o‘tmasdan ochildi. Mamlakatimiz kabi kuzatuv tarmog‘i va modellashtirish salohiyatiga ega davlatlar o‘z ma’lumotlari bilan yaxshiroq natijalar yaratishi mumkin. WISE to‘ldirmoqchi bo‘lgan narsa bunday sharoiti yo‘q mamlakatlardagi bo‘shliqdir. Mamlakat ichida erta ogohlantirish xizmati, xalqaro hamjamiyatda esa WISE tegishlicha zimmasiga oladigan tuzilma deb qarasangiz, aniq bo‘ladi.” 

Q. Kelgusi reja va yakuniy maqsad nima.

“Konferensiyada mamlakatlar mas’ullarining fikrlarini eshitib, talab axborot taqdim etishdan siyosatda foydalanishga ko‘chayotgani ravshan bo‘ldi. Ilmiy axborot yetarli, ammo uni siyosatda bevosita ishlatish qiyin degan e’tirozlar takrorlandi. Takomillashtirish yo‘nalishi uch tarmoqli. 88ta havza modellashtirish tizimini qayta kalibrlash va sun’iy yo‘ldosh kuzatuv ma’lumotlarini qo‘shib aniqlikni oshirish, meteorologik·qishloq xo‘jaligi·gidrologik qurg‘oqchilikni birlashtirgan kompleks qurg‘oqchilik indeksi(CDI)kabi siyosat bevosita o‘qiy oladigan ko‘rsatkichlarni ko‘paytirish, va sun’iy intellekt(AI)orqali natijalar talqiniga yordam berishdir.

AIning roli real vaqt prognozi emas. Gidrologik model natijalarini mutaxassis bo‘lmasa o‘qib tushunish qiyin, holbuki bu axborotga muhtoj kishilarning aksariyati siyosat mas’ullaridir. Modellashtirish natijalari o‘sha mamlakat uchun qanday ma’noga ega ekanini talqin qilib beradigan va milliy darajadagi xavf ssenariylarini hisobot shaklida tartiblab, ko‘p tillarda taqdim etadigan funksiyani ishlab chiqmoqchimiz. Fizik model hisoblagan narsani inson hukmiga ko‘chiradigan oraliq, ana shu bo‘shliqni AIto‘ldiradigan tasavvur. Qaysi ko‘rsatkich kerakligini biz belgilaydigan ish emas, deb o‘ylayman. Foydalanadigan odam kerak deb aytsagina u foydali ko‘rsatkichga aylanadi, Toolbox’ga kiritilish orqali bu talablarni qabul qiladigan yo‘l paydo bo‘ldi.

Yakuniy maqsad aniq. Ma’lumot yo‘qligi sababli iqlim o‘zgarishiga javob siyosati uchun asosga ega bo‘la olmaydigan mamlakat qolmasligini ta’minlash. Iqlim o‘zgarishiga moslashuv oxir-oqibat nimaga, qachon, qayerga sarmoya kiritish masalasi, bu qaror uchun asos kerak. Asosni o‘zi yarata oladigan mamlakatlar bilan yarata olmaydigan mamlakatlar o‘rtasidagi tafovutni qisqartirish, WISE qilmoqchi bo‘lgan ish ana shu.”

Tadqiqotchi Jeon Sang-min=Seul milliy universiteti hududiy tizimlar muhandisligi bo‘yicha muhandislik fanlari doktori, Seul milliy universitetida tadqiqotchi professor bo‘lib ishlagan, 2023yil fevralidaQishloq taraqqiyoti administratsiyasiga qishloq xo‘jaligi tadqiqotchisi etib tayinlangan. Hozir Milliy qishloq xo‘jaligi fanlari instituti Iqlim o‘zgarishiga javob bo‘limiga mansub bo‘lib, 2026yil iyulidan dekabrigacha AQSh Texas A&M universitetiga xizmat safarida.