[Intervyu] O‘roq o‘rniga kombayn bilan yig‘ib olinayotgan adzuki loviyasi… Milliy oziq-ovqat ekinlari fanlari instituti Arari va Hongmiindan keyin Neoul va Yeoul navlarini 2027-yilda tarqatadi

Chungnam provinsiyasining Gongju shahrida taxminan 10 ha (30 ming pyeong) maydonda adzuki loviyasi yetishtiradigan “Cheongchun Pat” ekin guruhi rahbari Kim Daegyu hosil mavsumida o‘roq oladi. O‘rilgan adzuki loviyasi yomg‘ir yog‘masa 3–4 kun quritiladi, so‘ng yanchish mashinasi olib borilib yanchiladi. 30 ming pyeong hosilni yig‘ib olishga qariyb bir hafta ketadi va shu vaqt davomida 4–6 nafar mavsumiy ishchi chaqiriladi. 24 nafar yosh fermer birlashgan ekin guruhining umumiy ekin maydoni taxminan 23 ha (70 mingdan ortiq pyeong)ga yetadi.

Xuddi shu ishni kombayn bajarsa, vaziyat o‘zgaradi. Qishloq xo‘jaligini rivojlantirish boshqarmasi Milliy oziq-ovqat ekinlari fanlari instituti 2015-yilda tahlil qilgan 10 a (1000㎡) maydonga to‘g‘ri keladigan hosil yig‘ish mehnat vaqti o‘roq bilan o‘rib quritilgandan keyin yanchiladigan qo‘l mehnatida 17,44 soat, kombayn bilan yig‘ishda esa 0,86 soat bo‘lgan. Ya’ni hosil yig‘ish mehnat vaqtini 95% ga qisqartirish mumkin. Biroq mamlakatdagi adzuki loviyasi dalalarining aksariyatida hanuz o‘roq ishlatiladi. Milliy oziq-ovqat ekinlari fanlari institutiga ko‘ra, mahalliy adzuki loviyasi bo‘yicha o‘zini o‘zi ta’minlash darajasi 20% atrofida qolmoqda. Bunga qishloqlarda aholining qarishi va ishchi kuchi xarajatlarining oshishi qo‘shilib, hosil yig‘ishni mexanizatsiyalash mahalliy adzuki loviyasi sanoati yengib o‘tishi kerak bo‘lgan birinchi darvozaga aylandi.

Milliy oziq-ovqat ekinlari fanlari instituti o‘tgan 15-kuni Chungnam provinsiyasi Gongju shahrida “Adzuki loviyasining yangi navlarini mexanik yig‘ish bo‘yicha dala namoyishi”ni o‘tkazib, mexanik yig‘ishga mo‘ljallangan “Hongmiin” navini kombayn bilan yig‘ib olish jarayonini namoyish etdi. Koreya qishloq xo‘jaligi texnologiyalari gazetasi ushbu namoyishni tayyorlagan Milliy oziq-ovqat ekinlari fanlari instituti Markaziy-shimoliy ekinlar tadqiqot markazi tadqiqotchisi Ju Yeonggwang va katta tadqiqotchi Lee Seokgi bilan uchrashib, adzuki loviyasini mexanizatsiyalash qayergacha yetgani va nimalar qolganini tingladi. Namoyishda qatnashgan fermerlarning fikrlari ham eshitildi.
 

O‘roq bilan yig‘ishda 10 a uchun 17 soat… kombayn ishlatilsa mehnat 90% ga kamayib, daromad 50% ga oshadi

Mexanizatsiyaning ta’siri faqat hosil yig‘ish ishlarigina bilan cheklanmaydi. 2021-yilgi qishloq xo‘jaligi maslahat xizmati loyihalari ijro yo‘riqnomasida keltirilgan Milliy oziq-ovqat ekinlari fanlari instituti tahliliga (2015-yil) qaralsa, 10 a maydonga umumiy mehnat vaqti qo‘l bilan nuqtalab ekish va qo‘l bilan yig‘ishdagi 25,66 soatdan qatorlab ekish va kombayn bilan yig‘ishdagi 2,60 soatga tushib, 23,06 soatga kamaygan. Hosil yig‘ish (11,78 soat) va yanchishga (5,66 soat) ketadigan 17,44 soatning kombayn bilan yig‘ishdagi 0,86 soat bilan almashtirilgani katta ta’sir ko‘rsatgan. Xuddi shu ma’lumotlarda 10 a maydonga ishchi kuchi xarajati 279 ming vondan 28 300 vongacha kamaygan, daromad esa 1 mln 58 ming vondan 1 mln 595 ming vongacha, ya’ni 50% ga oshgan.

Ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish zarurati narxlarda ham ko‘rinadi. Tadqiqotchilar soha vakillaridan eshitishicha, so‘nggi paytlarda ishlab chiqarish qisqargani sababli daladan qayta ishlovchi korxonalarga o‘tadigan adzuki loviyasi narxi kgiga 15 ming–16 ming vongacha ko‘tarilgan. Bu soha mahsulotlashtirish uchun maqbul deb biladigan kgiga 10 ming von atrofidagi darajadan ancha uzoq. Import mahsulotlari bilan raqobat ham muammo. Tadqiqotchi Ju “iste’molchilar an’anaviy ekin sifatida mahalliy mahsulotni afzal ko‘radi, korxonalar ham uning ta’mi va hidi Xitoynikidan yaxshiroq, deydi” deya ta’kidlar ekan, “import mahsulot sifati ham yaxshilanib borayotgani uchun mahalliy navlarni ham uzluksiz takomillashtirish kerak” dedi. 

Yotib qolmaydigan Arari, Hongda va Hongmiin kombayn bilan yig‘ishga yo‘l ochdi

Ikki tadqiqotchi adzuki loviyasini mexanizatsiyalashning boshlanish nuqtasi sifatida 2011-yilda yaratilgan “Arari” navini ko‘rsatdi. Ungacha asosan yetishtirilgan “Chungju pat” va mahalliy navlar poyasi uzluksiz o‘sadigan chirmashuvchi tipda bo‘lib, oson yotib qolardi. Bu kombayn kira olmaydigan tuzilma edi. Katta tadqiqotchi Lee “hozir tarqatilayotgan navlardagi eng katta o‘zgarish — chirmashmay, tik holatda turishi” deya, “shu bilan birga 10 a maydonga hosildorlik ham 150 kgdan 200 kg darajasiga oshdi” dedi.

Oziq-ovqat ekinlari fanlari institutiga ko‘ra, hozirgi kunda mamlakatdagi adzuki loviyasi yetishtirishning taxminan 60% i Arari hissasiga to‘g‘ri keladi. Taxminan 15% ni fermerlar o‘zlari urug‘ olib ishlatadigan Chungju pat egallaydi. 2017-yilda chiqqan “Hongda” va 2020-yilda chiqqan “Hongmiin” Koreya qishloq xo‘jaligi texnologiyalarini rivojlantirish agentligi (KOAT) orqali tarqatilib, ulushi 10% dan oshdi.

Har bir navning qo‘llanishi turlicha. Arari to‘q qizil rangli va ezma massa chiqimi yuqori bo‘lgani uchun ezma uchun ishlatiladi. Hongda 100 donasi 14,1 g bo‘lgan mayda donli nav bo‘lib, adzuki choyi va butun dona adzuki uchun mo‘ljallangan. Hongmiin esa 100 donasi 20,5 g bo‘lgan yirik donli nav bo‘lib, qayta ishlanganda yorqin qizil rang beradi va butun dona adzuki uchun mos. Ushbu namoyishda Hongmiin ko‘rsatilganining sababi haqida tadqiqotchi Ju “doni yirik va yorqin qizil bo‘lgani uchun korxonalar afzalligi nisbatan yuqori” deya, “Gongju hududidagi guruchli pishiriq do‘konlari tashqi ko‘rinishi yaxshi navni xohladi” deb izohladi.

Nav bilan birga yetishtirish usuli ham yo‘qotishni belgilaydi. Xuddi shu ijro yo‘riqnomasi ma’lumotlarida oddiy tipdagi kombayn bilan yig‘ilganda qatorlab ekilgan maydonlarda o‘rish qismidagi yo‘qotish darajasi 3,39% bo‘lib, baland pushtali yetishtirishdagi (12,23%) ko‘rsatkichning to‘rtdan bir darajasida edi. O‘rish balandligi ham qatorlab ekishda 6,9 cm bo‘lib, baland pushtaga (10,5 cm) qaraganda past edi. Tadqiqotchilar tavsiya qiladigan usul quyidagicha. Traktorga ulanadigan qatorlab ekish seyalka yordamida 150 cm kenglikdagi keng pushta hosil qilinadi. Pushta oralig‘i 40 cm, tup oralig‘i 15 cm qilib, ikkita urug‘dan 5 cm chuqurlikka ekiladi. 2016-yilda Gangvon-do qishloq xo‘jaligi texnologiyalari instituti tajriba maydonida (Chuncheon) Ararini universal kombayn bilan yig‘ish bo‘yicha sinovda ham qatorlab ekishda o‘rish va somon chiqarishdagi yo‘qotish darajasi 4,61% bo‘lib, baland pushtada nuqtalab ekishga (5,70%) qaraganda past bo‘lgan.

Hosil yig‘ish vaqti ham muhim. Tadqiqotchi Ju “adzuki loviyasini barglari to‘kilgan va poyasi yaxshi qurigan holatda ishlash kerak, shunda tiqilib qolmasdan yig‘ib olish mumkin” deya, “yetilmagan paytda kirilsa, kombayn harakatlanib borib to‘xtab qoladigan holatlar bo‘ladi, shuning uchun pishish darajasini yaxshilab tekshirish kerak” deb maslahat berdi. Tadqiqotchilar izohiga ko‘ra, bu galgi Gongju namoyishida yo‘qotish deyarli bo‘lmagan. Namoyishni kuzatgan rahbar Kim “Hongmiin juda yaxshi ekan” deya, yetishtirishni davomli oshirish niyatida ekanini aytdi. Yo‘qotish haqida ham “bir qismi to‘kilgan bo‘lsa-da, yanchish mashinasini ishlatish bilan o‘xshash” deya, “quritib yanchilganda ham yanchish mashinasini sekin aylantirsangiz ham sachraydi va to‘kiladi” dedi. 

Pastki dukkak balandligi va bir vaqtda pishish — hal etiladigan vazifa… uskuna narxi va ekin miqyosi ham to‘siq

Biroq tadqiqotchilarga ko‘ra, kombayn bilan bevosita yig‘ib olayotgan joylar ayrim hududlardagi yirik fermer xo‘jaligi korxonalari darajasida xolos. Ekin maydoni kichik bo‘lgan ko‘pchilik fermerlar o‘roq bilan o‘rilgan adzuki loviyasini kombaynga solib, faqat yanchadi. Oxir-oqibat o‘rish ishi inson qo‘lida qoladigan usuldir.

Tadqiqotchilar navlarda qolgan vazifalardan boshladi. Tadqiqotchi Ju “chakxyeopgo”, ya’ni yer sathidan eng pastki dukkakkacha bo‘lgan balandlikni tilga oldi. U “dukkakning pastki qismi yer sathidan ma’lum darajada baland bo‘lishi kerak, shunda kombayn bilan yig‘ishda ilinib qolmaydi” deya, “kamida 5 cm bir xil bo‘lsa ham tajribali odam yig‘ib olishi mumkin, ammo har kim yo‘qotishsiz bajarishi uchun 10–15 cm bo‘lishi kerak” deb tushuntirdi. Fermer uchun daromad ustuvor bo‘lgani sababli, dukkak kombaynga ilinib, mahsulot sifati tushishi xavfini ko‘rgandan ko‘ra o‘roq bilan o‘rishni tanlaydi. Tadqiqotchi Ju “dukkak joylashuvini balandlashtirish hali liniya darajasida tadqiq qilinayotgan bosqichda” deya, “dukkak joylashuvining o‘zgaruvchanligi katta bo‘lgani uchun uni bir xil qilish oson emas, ammo bir necha yil ichida natija kutyapmiz” deb qo‘shimcha qildi.

Yana bir vazifa “bir vaqtda pishish xususiyati”dir. Adzuki loviyasida pastki dukkaklardan boshlab ketma-ket pishadi, poya va dukkaklar bir vaqtda yetilmaydi. Tadqiqotchi Ju “bir vaqtda pishish belgisi hozirgacha ishlab chiqilgan navlarda kamroq yaxshilangan jihat” dedi.

Navdan tashqaridagi to‘siqlar ham bor. Ikki tadqiqotchi mexanizatsiyaga to‘sqinlik qilayotgan narsa texnologiyadan ko‘ra tuzilma ekanini bir ovozdan aytdi. Ekishdan hosil yig‘ishgacha zarur mashinalar allaqachon soya bilan birga ishlatish mumkin bo‘lgan shaklda ishlab chiqilgan. Universal kombayn ham saralash elagini almashtirishning o‘zi bilan soya, adzuki loviyasi va moshda birga ishlatilishi mumkin, shuningdek, sholi dalalarida soya yetishtirish loyihasi orqali ancha tarqatilgan. Muammo shundaki, fermer xo‘jaligi yoki kooperativ darajasida uskuna olishga arzigulik yetishtirish miqyosi katta emas.

Dalada seziladigan devor ham uskuna narxidir. Rahbar Kim kombayndan foydalanib adzuki loviyasi hosilini yig‘ishni xohlashini bildirgan bo‘lsa-da, donasi 150 mln–200 mln vonga yetadigan kombayn narxi bilan iqtisodiy foydani moslashtirish qiyinligini aytdi. U “men kabi yosh fermerlarga mashina subsidiyasi bo‘lsa yaxshi bo‘lardi, ammo juda cheklangan” deya, 2027-yilda kombayn bilan yig‘ish-yig‘maslikni 2026-yil hosili adzuki loviyasini sotishdan tushadigan daromad va xarajat miqyosini hisoblab ko‘rgandan keyin belgilashini aytdi.

Tadqiqot va uskuna bazasi ham yetarli emas. Katta tadqiqotchi Lee “adzuki loviyasining butun jarayonini mexanizatsiyalash uchun texnologiya ishlab chiqish zarur, ammo adzuki loviyasi navlarini yaratadigan xodimlar atigi 3 kishi, shu sababli tadqiqotni qo‘llab-quvvatlash ko‘proq kerak” dedi. U “qishloq xo‘jaligi texnologiyalari markazlari ko‘p ijaraga berish loyihalarini yuritadi, ammo adzuki loviyasiga mos uskunalarni to‘liq jihozlagan joylar ko‘p emas” deya, “hosildan keyingi tozalash va quritishni tez amalga oshiradigan tizim yaratilsa, fermerlar xomashyoni ancha oson yetkazib bera oladi” deb ta’kidladi. 

Araridan 15% ko‘proq hosil beradigan Neoul, rezistent kraxmali 2,5 baravar yuqori Yeoul

Qolgan vazifalarni hal qiladigan keyingi nomzodlar sifatida 2025-yilda yaratilgan “Neoul” va “Yeoul” ko‘rsatilmoqda.

Neoul 10 a maydonga 247 kg hosil berib, Araridan (214 kg) 15% ko‘proq yig‘iladi, har tupdagi dukkak soni ham 33 ta bo‘lib, 22% ko‘proq. Tadqiqotchi Ju “ezma uchun ishlatadigan korxonalar to‘q qizil rangni afzal ko‘rgani sababli Arari yetishtirish 60% dan oshadi” deya, “Arari uzoq vaqt yetishtirilgani sari hosildorlik va ko‘rsatkichlari pasayayotgani uchun, rangini saqlagan holda hosildorligini oshirgan nav sifatida ishlab chiqdik” dedi. Yeoul erta pishar Hongdaning o‘rnini bosadigan navdir. Yorqin qizil rangli bo‘lib, 10 a maydonga 236 kg hosil beradi, bu Araridan 10% ko‘p. Tadqiqotchi Ju “Yeoulda funksionallikka e’tibor qaratib, rezistent kraxmal miqdorini 15% ga, ya’ni Araridan 2,5 baravar yuqori qildik” deb tanishtirdi.

Oziq-ovqat ekinlari fanlari instituti 2027-yilda yangi texnologiyalarni tarqatish sinov loyihasi orqali ikki navni asosiy yetishtirish hududlari markazidagi 3 ta mintaqaga 5 ha dan tarqatishni rejalashtirmoqda, maqsadli hududlar esa muhokama qilinayotganini bildirdi. Dala namoyishlari ham davom etadi. Katta tadqiqotchi Lee “mahalliy adzuki loviyasidan foydalanib kelgan Hwangnam-ppang bilan mashhur Gyeongjuda ham qishloq xo‘jaligi texnologiyalari markazi qayta ishlash bilan bog‘lashga katta qiziqish bildirgani uchun Neoulni mexanik yig‘ish namoyishini tayyorlamoqdamiz” dedi. 

Yuqori haroratdan qochadigan yetishtirish usuli 2027-yilda shakllantiriladi… yuqori haroratga moslashgan navlar ham ishlab chiqiladi

Iqlim o‘zgarishiga javob beradigan navlarni ishlab chiqish ham vazifa. Katta tadqiqotchi Lee “2023 va 2024-yillardagi yuqori harorat tufayli adzuki loviyasi zarar ko‘rdi, bu tadqiqotlarda ham katta qiyinchilik tug‘dirdi” deya, “kutilmagan yuqori harorat va iqlim o‘zgarishi tadqiqot maydoniga ham, fermerlarga ham yuk bo‘lmoqda” dedi. Tadqiqotchilar qisqa muddatda ekish vaqtini sozlab, yuqori haroratdan qochadigan yetishtirish usulini 2027-yilgacha shakllantirishni rejalashtirmoqda. O‘sishning qaysi bosqichida yuqori haroratga duch kelinganda bepushtlik yuzaga kelishi ham tahlil qilinmoqda. Tadqiqotchi Ju shu asosda genetik resurslarni saralab, yuqori haroratga moslashuvchanligi yuqori navlarni bosqichma-bosqich ishlab chiqishini bildirdi.

Kelgusidagi tadqiqot yo‘nalishi haqida katta tadqiqotchi Lee “adzuki loviyasida hali dukkak joylashuvi kabi bajarilishi kerak bo‘lgan jihatlar qolgan, hosildorlikni oshirish bo‘yicha tadqiqotlarni ham ko‘proq qilishni istayman” deya, “genom tahlili kabi turli tadqiqotlarni uyg‘unlashtirib, kasalliklarga chidamlilikni kuchaytirish va avlod almashuvini tezlashtirish orqali seleksiya muddatini qisqartirish yo‘llarini ham o‘ylab ko‘ryapmiz” dedi. U “o‘zini o‘zi ta’minlash darajasi 20% atrofida qolayotgan ekan, yangi navlarni ishlab chiqib urug‘ni tarqatish birinchi maqsad” deb ta’kidladi.