40 yillik unumsiz yerda “oltin boshoq”... Mongoliyaning mushkuli K-qishloq xo‘jaligi texnologiyasi bilan hal qilindi

“Noldan past haroratli yerda, hatto suvi ham muzdek bo‘lgan unumsiz hududda sholi boshoqlari paydo bo‘lgan kuni qishloq xo‘jaligi vaziri o‘rinbosari va mahalliy fermerlar dala chetidan keta olmay, ko‘zlariga yosh oldilar.”

O‘rtacha dengiz sathidan 1600 m balandlikdagi tog‘li hudud, qisqa vegetatsiya davri, kuchli ishqoriy tuproq va tog‘lardan oqib tushadigan sovuq muzlik suvlari. Mongoliya go‘sht va bug‘doyda o‘zini o‘zi ta’minlab kelgan bo‘lsa-da, faqat guruch bo‘yicha 100% importga tayanib kelgan. 2023 yilda Mongoliyaning guruch importi 57 900 tonnaga yetdi (UN Comtrade ma’lumotlariga ko‘ra). 40 yildan ortiq vaqt davomida o‘zida sholi yetishtirishga urinilgan, ammo har safar muvaffaqiyatsizlikka uchragan.

40 yillik bo‘shliqni to‘ldirgan narsa Janubiy Koreya qishloq xo‘jaligi texnologiyasi bo‘ldi. Qishloq xo‘jaligini rivojlantirish boshqarmasining Xorijdagi qishloq xo‘jaligi texnologiyalarini rivojlantirish loyihasi (KOPIA) Mongoliya markazi direktori O Myonggyu Mongoliyaning g‘arbidagi Xovd viloyati Bulgan tumanida ko‘chat o‘tqazishdan tortib hosil yig‘imigacha bo‘lgan butun jarayonni muvaffaqiyatli amalga oshirdi. Bu Mongoliya prezidenti ham shaxsan e’tirof etib, orden topshirish va minnatdorlik bildirish darajasida mazmunli natija bo‘ldi.

Direktor O 1992 yilda Qishloq xo‘jaligini rivojlantirish boshqarmasida qishloq maslahatchisi sifatida davlat xizmatiga kirib, sholi va kunjut kabi ekinlar seleksiyasi tadqiqotlari bilan shug‘ullandi. Milliy oziq-ovqat fanlari instituti bo‘lim boshlig‘i va Janubiy dala ekinlarini rivojlantirish bo‘limi kabi lavozimlardan so‘ng, 2023 yil aprel oyida KOPIA Mongoliya markazi direktori etib tayinlandi. Tayinlanishidan oldin u Mongoliyaga hech qachon bormagan edi. Uning izohiga ko‘ra, “aslida Afrika mintaqasini qo‘llab-quvvatlashni o‘ylagandim, ammo oilam bunga qarshi bo‘ldi. Shuning uchun ayni paytda bo‘sh turgan Mongoliya markazi direktori lavozimiga ariza berdim”. Korea Agricultural Technology News O Myonggyu bilan telefon orqali intervyu qilib, “Mongoliyaga moslashgan sholi yetishtirish loyihasi” ortidagi voqealar va kelgusidagi K-qishloq xo‘jaligi paketini eksport qilish strategiyasini eshitdi.

Birinchi yili ekilgan sholining hammasi nobud bo‘ldi... 2024 yilgi muvaffaqiyatsizlik

Boshlanishi Mongoliya qishloq xo‘jaligi vaziri o‘rinbosarining iltimosi bilan bo‘ldi. Ovqatlanish odatlari o‘zgarib, guruch iste’moli ortayotgan, ammo mamlakatda yetishtirish urinishlari davomli muvaffaqiyatsizlikka uchrayotgan bir paytda, yordam bera olasizmi, degan odobli, ammo umidsiz taklif edi.

Birinchi urinish 2024 yilda bo‘ldi. Biroq boshidan sharoitlar noqulay edi. Mongoliya tomoni ko‘rsatgan sinov ekin maydoni sholichilikka mos yer emas edi. Direktor O buni bilsa-da, loyihani kechiktirib bo‘lmasdi.

Ko‘chat o‘tqazishgacha bo‘lgan ishlar yakunlandi, ammo muammo shundan keyin boshlandi. Tuproq kislotalilik darajasi (pH) haddan tashqari yuqori bo‘lgani ustiga havo harorati ham ko‘tarilib, sholi oziqa moddalari va preparatlarni to‘g‘ri o‘zlashtira olmadi. Chora ko‘rish imkoniyati ko‘p emas edi. Oxir-oqibat o‘sha yili ekilgan sholining hammasi nobud bo‘ldi va ilk dehqonchilik hosilsiz yakunlandi. Muvaffaqiyatsizlik sabablarini aniqlagan KOPIA Mongoliya markazi keyingi yili sinov maydonini Mongoliyaning Xovd viloyati Bulgan tumaniga ko‘chirdi. 

“Fermer xo‘jaligi ham, sholi maydoni ham, mutaxassis ham yo‘q edi”... 3600 km masofadan masofaviy boshqaruv

Bulgan tumani vegetatsiya davri jihatidan nihoyatda erta pishar navlarni yetishtirish mumkin bo‘lgan so‘nggi chegara edi. Biroq bu yer ham direktor O ta’biri bilan aytganda, “fermer xo‘jaligi ham, sholi maydoni ham, mutaxassis ham yo‘q bo‘lgan yo‘qlik holati” edi. Hatto sug‘orish inshootlari ham yo‘q edi.

Poytaxt Ulan-Batordagi markazdan sinov maydonigacha borib-kelish 3600 km edi. Doimiy turish imkonsiz bo‘lgan masofa edi. Direktor O mahalliy xodim har kuni yuborib turadigan fotosuratlarga tayanib, masofadan turib shoshilinch choralarni ko‘rsatishi kerak edi. Kuchli ishqoriy tuproq suvni haddan tashqari tez o‘tkazib yuborar, tog‘dan tushadigan suv esa sholi o‘sishi uchun halokatli darajada sovuq edi. Uskunalar yo‘qligi sababli sholi maydonini tayyorlashdan tortib o‘g‘itlash va hosil yig‘imgacha ishlarning aksariyati qo‘l mehnati bilan bajarildi.

BAA sahrosidan olingan ishora... “ko‘chat parvarishini 40 kungacha uzaytirish”

Chiqish yo‘li o‘tmishdagi tajribadan topildi. Direktor O Birlashgan Arab Amirliklari (BAA) sahro hududida sholi yetishtirish loyihasida mas’ul bo‘lim boshlig‘i sifatida qatnashib, uni muvaffaqiyatli amalga oshirgan tajribaga ega.

U “BAAda yuqori harorat va uzun vegetatsiya davridan foydalanilgan qishki ekin bo‘lgan bo‘lsa, Mongoliyada qisqa yozgi vegetatsiya davri va kunlik harorat tafovutining kattaligi xos”, deb tushuntirdi. Sharoitlar mutlaqo teskari bo‘lsa-da, ekstremal muhitga sholini moslashtirish yondashuvining o‘zini ko‘chirish mumkin edi.

Bunga 1970-yillarda Koreyada qo‘llanilgan 35–40 kunlik yetilgan ko‘chat parvarishi texnologiyasi qo‘shildi. Ko‘chat parvarishi davrini 40 kundan ortiqqa uzaytirib, ko‘chatxonada o‘sishni oldindan davom ettirish va asosiy daladagi vegetatsiya davrini shuncha qisqartirish usuli edi. Ishqoriy tuproq kislotali o‘g‘itlar va tuproq yaxshilagichlarni mos ravishda kiritish orqali yaxshilandi. Yarim asr avvalgi Koreyaning ko‘chat yetishtirish texnologiyasi va Yaqin Sharq sahrosidagi amaliy tajriba Mongoliya tog‘li hududida uchrashgan bo‘ldi.

1990-yillardagi tog‘li-sovuq hudud navi “Jinbu Olbyeo” javob bo‘ldi

Nav tanlash ham muhim masala edi. Dastlabki sinovlarda BAAda muvaffaqiyat bergan navlarni ham qo‘shib, asosan erta pishar 5–6 ta nav olib kelinib, solishtirib tekshirildi.

Ular orasida omon qolgani faqat “Jinbu Olbyeo” bo‘ldi. 1990-yillar boshida Koreyaning past haroratli va baland tog‘li hududlari uchun ishlab chiqilgan bu nav 110 kun atrofidagi qisqa vegetatsiya davriga ega bo‘lib, past harorat muhitiga bardosh berdi va yagona bo‘lib don to‘lishi hamda o‘rim-yig‘imda muvaffaqiyat qozondi. Koreyada allaqachon yetakchi mavqeini boy bergan eski nav Mongoliyada o‘z o‘rnini topdi. KOPIA Mongoliya markazi bu yil Jinbu Olbyeo yagona navi bo‘yicha intensiv yetishtirishni ilgari surmoqda.

“Suvni soat 15:00 da bering”... boshoq chiqarish to‘xtagan iyul

Loyihaning eng xavfli lahzasi 2025 yil iyul o‘rtalarida bo‘ldi. Birinchi boshoqlar chiqqanidan keyin qo‘shimcha boshoq chiqarish birdan to‘xtab qoldi.

Dalaga yetib borgan direktor O aniqlagan sabab sovuq sug‘orish suvi edi. U darhol sug‘orish vaqtini qayta hisoblab chiqdi. Tog‘dan tushgan suv ariqlar bo‘ylab oqarkan, quyoshda imkon qadar isinishi uchun “soat 15:00 da sug‘orish” tizimiga o‘tdi hamda sovuq suv zarari bilan kurashishga mo‘ljallangan maxsus o‘g‘itlash usuli va kasalliklarga qarshi choralarni shoshilinch qo‘lladi.

Hosil yig‘imi ham deyarli yalang qo‘l bilan bajarildi. Yanchish uskunasi bo‘lmagani uchun sholini loviya yanchgichda yanchishdi, shamollatgich bilan xas-cho‘pni uchirishdi, o‘roq bilan sholini o‘rishdi. 2025 yilda Bulgan hududida ko‘chat o‘tqazish mashinasi bilan ko‘chat ekilganda mahalliy aholi xursandchilik bilan qichqirgan o‘sha dalada nihoyat oltindek boshoqlar paydo bo‘ldi. Direktor O “qishloq xo‘jaligi vaziri o‘rinbosari boshchiligidagi mas’ullar hosil yig‘imi joyida dala chetidan keta olmay, hayajonlanganini ko‘rib ko‘nglim to‘lqinlandi”, deb esladi.

Aholining 10 foizi ko‘rgan video... orden va prezident huzuridagi hisobot yig‘ilishi

Natijalar darhol Mongoliya jamiyatining munosabatiga sabab bo‘ldi. Mahalliy ta’siri katta yutuber va viloyat hukumati kanallari orqali xabar tarqalib, Mongoliya aholisining 10 foizidan ortig‘i tegishli videolarni tomosha qilgani aytilmoqda.

Mongoliya oziq-ovqat, qishloq xo‘jaligi va yengil sanoat vazirligi (quyida Qishloq xo‘jaligi vazirligi) vazir o‘rinbosari Jambalcheren vazir nomidan oliy qishloq xo‘jaligi ordenini topshirdi, 2025 yil dekabr oyida Mongoliya prezidenti raisligidagi hisobot yig‘ilishida natijalar taqdim etildi. Mongoliya bosh vaziri hamda qishloq xo‘jaligi va sanoat vazirlari ham minnatdorlik bildirdi. Direktor O bu yil iyul oyida prezident Li Je Myong tashrifi tadbiri vaqtini ayniqsa yodda qolgan lahza sifatida tilga oldi. O‘shanda mahalliy koreys diasporasi “Mongoliyada koreys texnologiyasi bilan guruch ishlab chiqariladigan bo‘ldi”, deb faxrini namoyon qilgan edi.

U Mongoliya hukumati darajasidagi qo‘llab-quvvatlash bo‘lsa, 10 ming–15 ming gektar ekin maydonini ta’minlash orqali 10 yil ichida guruch bo‘yicha o‘zini o‘zi ta’minlash ham mumkin bo‘lishini taxmin qildi.

“ODA — o‘zaro manfaatli tuzilma”... urug‘likdan nariga, integratsiyalashgan paket sari

Direktor O bu natijani Koreya agrar sanoatining kirib borishi uchun tayanch nuqtaga aylantirish kerakligini ta’kidladi. Uning aytishicha, “ODA qabul qiluvchi mamlakat unumdorligini oshirish bilan birga, bizning agrar sanoatimiz ham birga kirib boradigan o‘zaro manfaatli (Win-Win) tuzilma bo‘lishi kerak”.

Mongoliyada chorvachilik qishloq xo‘jaligining 85 foizini tashkil etadi, chorva soni esa 70 million boshga (2022 yil holatiga) yetadi. Koreya genetik resurslari (embrionlar), veterinariya dori vositalari va diagnostika to‘plamlariga talab yuqoriligining sababi shunda. Uning fikricha, sholi yetishtirish ham faqat urug‘lik yetkazib berish bilan cheklanmasligi kerak. Sholi maydonlarini barpo etish va sug‘orish inshootlari, ochiq maydon smart-ferma texnologiyalari hamda qishloq xo‘jaligi texnikasini birlashtirgan “integratsiyalashgan paket” shaklida kirib borish zarur. U “KOPIAning mahalliy sharoitda to‘plagan texnologik sinov tajribasi korxonalarimizning kirib borishi uchun dastlabki turtki bo‘ladi”, dedi.

Markaziy Osiyo bozorini ko‘zlayotgan mahalliy agrotexnika materiallari va agritech kompaniyalariga ham maslahat berdi. Mongoliya geosiyosiy jihatdan Xitoy va Markaziy Osiyo bozorlarini bog‘lovchi tayanch nuqta, iqlim va tuproq jihatidan esa og‘ir sharoitlarga ega sinov maydoni ekanini aytdi. U “mahalliy bozor va tartib-qoidalar, iste’molchi tendensiyalarini tushunish uchun joyida doimiy faoliyat yuritib, infratuzilmaga ega dunyoning 22 mamlakatidagi KOPIA markazlari bilan hamkorlik qilish zarur”, deya “KOPIA direktorlarida mahalliy hukumat tarmoqlari va ruxsatnomalar yo‘llari bo‘yicha yaxshi bilim bor, shu sababli ular korxonalarning sinov-xatolarini sezilarli kamaytirib bera oladi”, dedi.

“Mongoliya marketlari peshtaxtalarida koreys texnologiyasi bilan yetishtirilgan guruchni ko‘rishni istaymiz”

Sholi yetishtirish muvaffaqiyatli bo‘lgan bo‘lsa-da, kelgusida hal qilinishi kerak bo‘lgan vazifalar ko‘p. 2 yillik sinov ekini imkoniyatni tasdiqladi, ammo don to‘lish darajasi hali 30% atrofida qolmoqda. Odatda 85% dan yuqori bo‘lgan Koreyadagi sholining don to‘lish darajasi bilan solishtirilsa, oldinda hali uzoq yo‘l bor. O‘sishning kechikishi muammosi ham to‘liq bartaraf etilmadi. Sinov maydonini tijorat yetishtirish klasteriga aylantirish uchun yengib o‘tilishi kerak bo‘lgan to‘siqlar shular.

Direktor O buning uchun Korea Rural Community Corporation kabi tegishli tashkilotlar bilan hamkorlik qilib, “Koreya uslubidagi sholi yetishtirish klasteri va sug‘orish infratuzilmasi”ni yaratish rejasini ma’lum qildi.

Yakuniy maqsad aniq. Direktor O “Mongoliya mahalliy marketlarida koreys texnologiyasi bilan ishlab chiqarilgan guruchni rasman chiqarib, uni Mongoliya xalqining dasturxoniga olib chiqish”, deya “bu maqsadga tez orada erishish uchun bor kuchimni sarflayman”, dedi. Shuningdek, “don to‘lish darajasini Koreya darajasi bo‘lgan 85% gacha ko‘taramiz”, deya maqsadini bildirdi.