[Keyingi seleksiya] Aks ettiruvchi plyonkasiz ham qizaradi… Qishloq taraqqiyoti boshqarmasining yangi olma navi ‘Manhong’

Har yili kuz kelganda olma bog‘larida aks ettiruvchi plyonka to‘shash, barglarni yulish va mevalarni aylantirib osib qo‘yish ishlari davom etadi. Chunki qizil rang bir tekis kirishi kerak, shundagina munosib narx olinadi. Qishloq taraqqiyoti boshqarmasining 2024-yilgi qishloq xo‘jaligi mahsulotlari daromadi ma’lumotnomasiga ko‘ra, olmaning rang olishini boshqarishga ketadigan mehnat vaqti 10 arga 16,2 soat bo‘lib, umumiy mehnat sarfining 11,2 foizini tashkil qiladi.

Bu yuk iqlim o‘zgarishi tufayli yanada ortmoqda. Kuzgi issiq ob-havo uzoq davom etgani sari rangi yetarlicha kirmagan olmalar bozorga chiqib, narxi tushib ketadigan holatlar ko‘paydi. Milliy bog‘dorchilik va maxsus ekinlar ilmiy instituti Olma tadqiqot markazi tadqiqotchisi Kim Min-ju: “Aslida olmada rang olish katta muammo emas edi, biroq g‘ayrioddiy iqlim ta’siri tufayli rang yaxshi kirmayotgani haqida shikoyatlar ko‘paydi”, dedi. “Iste’molchi qizil olmani tanlagani uchun fermerlar aks ettiruvchi plyonka to‘shaydi yoki mevalarni aylantiradi, bularning barchasi ishchi kuchi xarajatini talab qiladi”, dedi u. Qishloq taraqqiyoti boshqarmasi Milliy bog‘dorchilik va maxsus ekinlar ilmiy instituti yetishtirib, 2025-yilda nav muhofazasi ro‘yxatidan o‘tkazishni yakunlagan va o‘tgan oy press-reliz orqali tanishtirgan yangi olma navi ‘Manhong’ aynan shu rang berish yukini kamaytirish uchun ishlab chiqilgan kechpishar navdir.

Kyonbuk viloyati Yongju shahrida 25 ming pyeong (taxminan 82 600㎡) maydonda olma yetishtiradigan Pak Jae-yol ham xuddi shu muammo ustida o‘ylab kelgan. Pak to‘rt yil avval hududga moslashuv sinovi uchun Manhongni ilk bor ekkan, natijani kuzatgach, bu yil bahorda o‘zi yana 400–500 tup ko‘chat ekdi. U “rang olish muammosi yo‘qligi sababli aks ettiruvchi plyonka to‘shamasdan ham yetishtirish mumkin”, deya ta’kidlab, “bu uning eng katta afzalligi”, dedi.
Manhongning eng katta xususiyati shundaki, u quyosh nuri kam tushadigan tomonigacha bir tekis qizil rang oladi. Dastlabki chatishtirishni amalga oshirgan shu markazning katta ilmiy xodimi Kvon Sun-il, tadqiqotni davom ettirgan tadqiqotchi Kim Min-ju va uni dalada bevosita yetishtirib ko‘rgan fermer bilan suhbatlashib, ishlab chiqish jarayoni, natijalari va qolgan vazifalarni ko‘rib chiqdik.
 

Hongsoning rangi, Gamhongning ta’mi… chatishtirishdan nav muhofazasi ro‘yxatigacha 15 yil

Manhong 2010-yilda po‘stlog‘i yaxshi qizaradigan ‘Hongso’ni ona nav, ta’mi zo‘r ‘Gamhong’ni ota nav qilib chatishtirish orqali olingan navdir. U mahalliy kechpishar navlar bozori bir navga haddan tashqari bog‘lanib qolganiga doir muammo anglashidan kelib chiqqan. Tadqiqotchi Kim “navlar bitta yo‘nalishga og‘ib ketsa, yaxshi jihatlari ham bor, ammo sohada muammo yuzaga kelganda fermerlar ko‘radigan zarba katta bo‘lishi mumkin”, dedi. “Maqsad navlarni xilma-xillashtirish, oktyabr oxirida mazali yeyish mumkin bo‘lgan va rangi yaxshi kiradigan olma yaratish edi”, deb tushuntirdi u.

Ota-ona navlarning har birida kamchilik bor edi. Hongso yaxshi rang oladi, biroq po‘stlog‘i dag‘allashish muammosi sababli tijoratlashtirilmagan, Gamhong esa mazali bo‘lsa-da, tashqi ko‘rinishi bir tekis emas. Katta ilmiy xodim Kvon chatishtirishdan olingan birinchi avlod (F1) namunalar orasidan dag‘al po‘stloqni meros qilib olmagan, rangi yaxshi kiradigan va yirik mevali namunani tanlab oldi. U buni “ona va otadan ham ustun xususiyatlarga ega nav”, deb ta’rifladi.

Tanlab olingan namuna 2016-yilda ‘Vongyoga-81’ liniya nomini oldi va turli hududlarda hududga moslashuv sinovlaridan o‘tdi. 2022-yilda yakuniy tanlovdan so‘ng, 2023-yilda nav muhofazasiga ariza berildi va 2025-yilda ro‘yxatdan o‘tkazish yakunlandi. Nega buncha ko‘p vaqt ketgani haqida Kvon “hajmi yoki hosildorligi bo‘yicha mavjud asosiy navlardan ustun bo‘lsa-da, ayni davrda chiqadigan kuchli raqiblar bilan bellashishi kerak bo‘lgani uchun ta’m va saqlanish xususiyatidagi zaifliklar bilan bozorda yashab keta oladimi, degan mulohaza uzoq davom etdi”, deb esladi.

O‘rtacha 380 g yirik meva va bir tekis rang… rang berish ishlari mavjud navlarning 20–30 foizi darajasida bo‘lishi kutilmoqda

Manhong o‘rtacha meva vazni 380 g bo‘lgan dumaloq, yirik mevali olma navidir. Shakarliligi 14,4 Briks, kislotaliligi 0,44 foiz bo‘lib, shirin va nordon ta’m uyg‘unlashadi; meva eti qattiqligi 69,9 N bo‘lib, qattiq va shu bilan birga sersuv. Hosil yig‘ish davri oktyabrning o‘rta–oxirgi o‘n kunligi, o‘rtacha pishish muddati esa taxminan 21-oktyabrdir.

Tadqiqotchilar rang olishdagi farq ko‘z bilan ko‘rinadigan darajada katta ekanini tushuntirdi. Katta ilmiy xodim Kvon “o‘xshash joyda bir xil sharoitda kuzatilsa, qizil rang kirish darajasi yaqqol farq qiladi”, dedi. Rangni boshqarish mehnatini miqdoriy solishtirgan ma’lumotlar hali yo‘q, biroq u “mavjud navlarga ketadigan vaqtni 100 deb olsak, 20–30 sarflashning o‘zi yetarli bo‘ladi, deb o‘ylayman”, deya taxmin qildi.

Dalalarda ham ishchi kuchini kamaytirishga umid katta. Pakning aytishicha, aks ettiruvchi plyonkani tajribali bir ishchi bir kunda taxminan 900 pyeong (taxminan 3000㎡) maydonga to‘shaydi. U asosan xorijiy ishchilarni yollaydi, kunlik ish haqi erkaklar uchun 130–140 ming von, ayollar uchun 110–120 ming von. Pak “aks ettiruvchi plyonka to‘shash shart bo‘lmagani uchun ishchi kuchi xarajati kamayadi, deb o‘ylayman”, dedi. “Plyonka kamroq ishlatilgani uchun chiqindi tashvishi ham kam”, dedi u. Hali yetishtirish maydoni katta bo‘lmagani sababli tejash ko‘lamini aniq hisoblab ko‘rmagan, biroq u “hozircha rangi qoniqarli”, dedi.

Yirik mevalar hosil yig‘ish mehnatini ham kamaytiradi. Pakning bog‘ida o‘tgan yili bitta meva 800 g gacha yetgan holatlar ham bo‘lgan. U “kichik olmadan ikki-uchtasini uzish kerak bo‘ladigan vaznni Manhong bitta meva bilan to‘ldiradi”, dedi. “Uzish ish haqi ham, bandini kesish ish haqi ham ancha kam ketadi”, deb tushuntirdi u. Uning bahosicha, bir daraxtdan olinadigan miqdor ko‘p bo‘lgani uchun yuqori hosilli yetishtirish ham mumkin. Tadqiqotchi Kim ham “mamlakatimizda marosim va sovg‘a uchun yirik, ko‘rkam olmaga talab ko‘p, shu bois tashqi ko‘rinishi va hajmi bo‘yicha raqobatbardosh”, dedi.

Ta’m har yili ob-havo sharoitiga qarab o‘zgarishi mumkin. Katta ilmiy xodim Kvon “meva yirik bo‘lsa, ta’mi sust bo‘lishi mumkin, ammo bu yil yomg‘ir kam, quyosh nuri ko‘p bo‘lgani uchun shakarlilik oshdi”, dedi. “Bu yilgi sifat bo‘lsa, oktyabrda chiqadigan boshqa navlar bilan bemalol solishtirish mumkin”, deb baholadi u. Pak ham “ta’mi, shakarliligi va og‘izdagi hissi — barchasidan mamnunman”, dedi.

Tadqiqotchilar yetishtirishni boshqarish ham murakkab emasligini tushuntiradi. Katta ilmiy xodim Kvon “u muayyan kasallikka o‘ta zaif emas, aksariyat kasalliklarga o‘rtachadan yuqori chidamlilikka ega, shuning uchun oddiy navlar darajasida himoya qilinsa, muammo bo‘lmaydi”, dedi. Biroq odatdagi himoya sharoitida meva antraknozi va barg qo‘ng‘ir dog‘ kasalligi qisman paydo bo‘lishi mumkin, shu sababli o‘z vaqtida himoya chorasi zarur. Pak “boshqa olmalardek ekdim, xuddi shunday ishlov berdim, alohida muammo bo‘lmadi”, deb yetkazdi. Tadqiqotchilar daraxtning o‘sish kuchi o‘rtacha bo‘lgani uchun uni mexanizatsiyalashgan ishlarga mos tekis shakldagi krona sifatida o‘stirishda ham qiyinchilik bo‘lmasligini taxmin qilmoqda.

10 ta asosiy yetishtirish hududida amaliy sinov… ‘o‘z dalamga ekish niyati’ 5 ballik tizimda 4 balldan yuqori

Manhong hozirda mamlakat bo‘ylab 10 ta asosiy yetishtirish hududida dala sinovidan o‘tmoqda. Yanggu, Gimcheon, Yongju, Uiseong, Pohang, Andong, Gunwi, Geochang, Miryang va Jangsu hududlaridagi 10 fermer xo‘jaligida 300 pyeong (taxminan 1000㎡) hajmida tajriba bog‘lari tashkil etilib, Manhongni o‘z ichiga olgan 9 navdan har bir nav bo‘yicha 10–20 tupdan ekilib, hududiy xususiyatlar o‘rganilmoqda. Sinov 2023-yilda boshlangan, 2025-yilda ilk hosil olingan, bu yil esa meva xususiyatlarini o‘rganishning ikkinchi yili. Loyiha 2032-yilgacha davom etadi.

Tadqiqotchi Kim “1–2 yillik natijalar bilangina nav xususiyatlarini qat’iy belgilab bo‘lmaydi”, dedi. “Bu 10 yil davomida jarayonni kuzatib, yetishtirish texnologiyasini takomillashtirib boradigan loyiha”, dedi u. Shuningdek, “fermer nav tanlayotganda xavfni kamaytirib, foydani oshirishga urinadi”, deya qo‘shimcha qildi. “Amaliy sinov natijalari ana shu qarorga yordam beradi”, dedi u.

Daladagi munosabat ijobiy. O‘tgan oy 15-kuni Kyonbuk viloyati Yongju shahridagi Top Apple fermasida o‘tkazilgan ‘Manhong’ asosiy yetishtirish hududi dala baholash yig‘ilishida asosiy hudud fermer vakillaridan “o‘z dalangizga ekish niyatingiz bormi” deb 5 ballik shkala bo‘yicha so‘ralganda, Manhong 4 balldan yuqori baho oldi. Birga baholangan boshqa navlar esa 1–2 ball bilan cheklandi. Tadqiqotchi Kim “bu yil eng mazali bo‘ldi, degan fermerlar ko‘p; buni yetishtirish texnologiyasi to‘ldirilib borgani sari nav xususiyatlari yanada yaxshi namoyon bo‘lgan natija deb bilaman”, dedi, biroq “yetishtiruvchining mahoratiga qarab natijada farq bo‘ladi”, deya ta’kidladi.

Bozor bahosi esa hali oldinda. Pak “iste’molchilar allaqachon sinovdan o‘tgan Fuji ta’miga o‘rganib qolgan, shu bois nafaqat Fuji, balki boshqa yangi navlar bilan raqobatda yenga oladimi, degan xavotir ham bor”, dedi. U ishchi kuchi kamroq ketishi afzalligining o‘zi narxni kafolatlamasligini ham qayd etdi. “Ishchi kuchi kam ketadi deb ekilgan boshqa navlarda ham bu yil narx yaxshi emas”, dedi u.
Narx borasidagi kutish ham vazmin. Pak “Fuji 30 ming von turganda yangi nav deb 50 ming von olish mumkin, degan gap mubolag‘a”, dedi. “Yetishtirish oson, ishchi kuchi xarajati kam, ta’mi yaxshi bo‘lsa — fermer daromadi mana shu”, dedi u. Ishlab chiqarish hajmi oshsa, ulgurji bozor va to‘g‘ridan-to‘g‘ri savdo shaklida jo‘natishni rejalashtirmoqda. U “vositachilarga ta’mini aniq ko‘rsataman, mazali bo‘lsa narxni balandroq qo‘yishadi, o‘zlari baho berishsin, deyman”, dedi.

Muvaffaqiyatni belgilovchi ‘hosil yig‘ish vaqti’… hududlar bo‘yicha iqtisodiy pishish davri aniqlanadi

Tadqiqotchilar eng ko‘p e’tibor qaratayotgan vazifa — hosil yig‘ish vaqti. Manhong pishish davridan o‘tkazib yig‘ib olinsa, po‘stlog‘idan moysimon modda (meva po‘stlog‘i lipidlari) sizib chiqib, ushlaganda yopishqoq bo‘lib qoladi. Bu iste’molchiga yoqmaydi, ustiga-ustak xona haroratida saqlash uchun ham noqulay. Tadqiqotchi Kim “baholash yig‘ilishida ham kech yig‘ib olmaslikni qayta-qayta iltimos qildik”, dedi.

Katta ilmiy xodim Kvon fiziologik pishish davri va iqtisodiy pishish davrini ajratish kerakligini tushuntirdi. U “Manhongning fiziologik pishish davri oktyabr oxiri, ammo biroz erta uzilsa, saqlanish xususiyati yaxshilanadi va lipidlar ham kechroq paydo bo‘ladi”, dedi. “Shakarlilik kamroq oshadigan jihatni ham hisobga olib, hududlar bo‘yicha qachon iqtisodiy pishish davri ekanini belgilash kerak”, dedi u. Hosil yig‘ishning maqbul vaqtini 10-oktyabrdan oldinga surish kerakmi yoki taxminan 10–15-oktyabr qilib belgilash kerakmi — buni aniqlash uchun hududlar bo‘yicha ma’lumotlar ko‘proq to‘planishi lozim, deb tushuntirdi u.

Dalalarda hududiy farqlar tasdiqlanmoqda. Pak bu yil taxminan 20-oktyabrda hosil yig‘di, biroq po‘stloqning yopishqoqlashish holati bo‘lmadi. U “bizning bog‘imiz dengiz sathidan 320–350 m balandlikda bo‘lgani uchundir, 20-kuni uzsak ham lipid chiqmaydi”, deya hududiy farqlar yuzaga kelishi mumkinligini aytdi.

Jo‘natish vaqti narx bilan ham bevosita bog‘liq. Pak “taxminan 10-oktyabrda uzib chiqarilsa, narx yaxshiroq bo‘ladi, 20-kundan o‘tsa, Fuji ommaviy chiqib ketib, narx tushadi”, dedi. Aksincha, haddan tashqari erta uzish tadqiqotchilar ehtiyot bo‘layotgan jihatdir. Rang erta kirgani uchun sentyabrda yig‘ib olib, Chusok bozoriga chiqarish holatlari ham bor ekan. Katta ilmiy xodim Kvon “ta’mi yetilmagan holatda bozorga chiqsa, nav umrini qisqartiradigan eng tez yo‘l bo‘ladi”, deya xavotir bildirdi.

Saqlanish xususiyati ham e’tibor markazida. Tadqiqotchilar bildirgan xona haroratida (20℃) saqlash muddati taxminan 20 kun. Pak bu yil yig‘ib olingan Manhongni past haroratli omborga joylashtirdi. U “o‘zim qo‘yib ko‘rsam, aprelgacha tursa ham buzilmaydigandek tuyuladi”, dedi. Hosil yig‘ishning maqbul vaqti va saqlash muddati dala sinovlarida birga takomillashtirilishi kerak bo‘lgan vazifalardir.

Ko‘chatlar 2028-yildan keyin yetarlicha yetkazib beriladi… rang berish qiyin bo‘lgan janubiy hududlarga ustuvor tarqatish

Ko‘chatlar odatiy litsenziya olgan ko‘chat korxonalari orqali sotiladi. Kelasi bahorda sotiladigan miqdor ko‘p emas, biroq korxonalar kelasi yili payvandlashni keskin ko‘paytirishni rejalashtirgani uchun tadqiqotchilar 2028-yildan keyin yetarli miqdorni ta’minlash mumkin, deb hisoblamoqda. Pak “ko‘chatlar jiddiy ko‘payguncha taxminan 3 yil kerak bo‘ladi”, deya taxmin qildi.
Tarqatiladigan hududlar bo‘yicha reja ham bildirildi. Katta ilmiy xodim Kvon “harorat ko‘tarilganda olma sifati pasayishiga sabab bo‘ladigan omillardan biri rangning yomon kirishidir”, dedi. “Shimoliy hududlarda boshqa navlar bilan ham yetishtirish mumkin, shuning uchun rang olish sababli olma yetishtirish qiyin bo‘lgan janubiy viloyatlarga ustuvor tarqatishni rag‘batlantirish yaxshi”, dedi u. Shuningdek, “ko‘chat korxonalari sotuv paytida tadqiqotchilarning yetishtirish bo‘yicha ma’lumotlarini imkon qadar yetkazadigan tizimni yo‘lga qo‘yamiz”, dedi.
Olma tadqiqot markazi mahalliy navlar tarqalish darajasini oshirishga ham kuch sarflamoqda. Mamlakatda yetishtirilgan olma navlarining tarqalish darajasi 2015-yildagi 17,5 foizdan 2020-yilda 21,4 foizga, 2025-yilda esa 23,8 foizga oshdi. Qishloq taraqqiyoti boshqarmasi aprel oyida mamlakatda yaratilgan olma navlari tarqalish darajasini 2030-yilgacha 35 foizdan yuqoriga ko‘tarib, xorijiy navlarga qaramlikni kamaytirish va o‘z olma sanoatimiz raqobatbardoshligini mustahkamlash rejasini e’lon qilgan edi. Katta ilmiy xodim Kvon “mahalliy navlar ulushini sezilarli oshirish uchun oxir-oqibat kechpishar navlar bozorida ta’m va saqlanish xususiyatiga ham ega, iste’molchi va fermerni birdek qoniqtiradigan navni taqdim etish kerak”, dedi. Tadqiqotchi Kim “iste’molchi talabiga mos navlarni yaratishga e’tibor qaratmoqdamiz”, dedi.