"FOB Busan" broshyurasi bilan yuz jangda yuz mag‘lubiyat… qishloq xo‘jaligi texnikasi eksportida 'qiymat zanjiri va moliya' paketlashuvi muvaffaqiyatni belgilaydi

[Koreya Qishloq xo‘jaligi texnologiyalari gazetasi = muxbir Bek Cholhyon] “Mahalliy qishloq xo‘jaligi texnikasi va agtech kompaniyalari global loyiha bozori hamda rivojlanayotgan mamlakatlarga mo‘ljallangan ODA (Tashqi iqtisodiy hamkorlik jamg‘armasi·beg‘araz yordam) bozoriga kirayotganda, yetkazib beruvchi markazidagi eskirgan savdo amaliyotidan voz kechib, 'qishloq xo‘jaligi qiymat zanjiri(Value Chain)' markazidagi kompleks yechimni taklif qilishi kerak”, deya o‘tgan 14-kuni Jeju orolida bo‘lib o‘tgan Koreya Qishloq xo‘jaligi texnikasi jamiyatining 50 yillik ilmiy konferensiyasida Rivojlanish marketingi tadqiqot instituti direktori Kim Yongbin ta’kidladi.

Global bozorga chiqishni ko‘zlayotgan mahalliy qishloq xo‘jaligi texnikasi ishlab chiqaruvchilarining eng katta xatosi — hanuzgacha faqat 'FOB Busan (Busan portida topshirish sharti)' narxi yozilgan broshyura bilan xorij bozorini izlashidir. Mahalliy veb-saytga kiruvchilarni kutadigan marketing emas, balki O‘zbekistonning Toshkent shahri kabi joylarda haqiqiy muzokara stoliga chiqqanda, xaridor ombori oldigacha bo‘lgan boj va logistika xarajatlari to‘liq kiritilgan narxni (DDP) yoki kamida CIF mezonidagi taklifni darhol taqdim eta olish kerak. Joyning o‘zida yetib borish narxini hisoblay olmasdan javobni kechiktirish eksportga tayyorgarlik va jiddiy yondashuv yetishmasligining isbotidir.

Ayniqsa, loyihaviy eksportni muvaffaqiyatli qilish uchun shunchaki bitta mashinani sotish usulidan chiqib, ‘ta’lim + ta’mirlash + ehtiyot qismlar + moliya + operatsion platforma’ni birlashtirib paketlash bo‘yicha strategik yondashuv oldindan ishlab chiqilishi kerak.

◆ Mavhum ODA loyiha nomlarini 'qiymat zanjiri tahlili' bilan yorib o‘tish kerak

Kim direktorining aytishicha, “xalqaro yordam bozorida 'qishloq xo‘jaligi texnikasi xarid loyihasi' kabi intuitiv nomdagi ODA loyihalari amalda deyarli mavjud emas, ularning aksariyati 'qishloq xo‘jaligi unumdorligini oshirish loyihasi' kabi mavhum otlar shaklida buyurtma qilinadi”. Bu shuni anglatadiki, texnikaning texnologik ustunligini ta’kidlashdan ko‘ra, biznes nuqtai nazaridan qishloq xo‘jaligi qiymat zanjirini aniq loyihalash va taklif qilishgina buyurtma olishdagi raqobatbardoshlikni ta’minlaydi.

Amalda Afrika va Markaziy Osiyodagi shakarqamish hamda shakar zavodi modellari ko‘rilsa, fermer xo‘jaligining o‘z rentabelligi (IRR taxminan 5%) zavod rentabelligiga (taxminan 25%) nisbatan nihoyatda past. Global developerlar bu tafovutni yopish uchun Jahon banki(World Bank) yoki Koreyaning EDCF mablag‘lari kabi foizsiz yoki past foizli qarz moliyasini bog‘lab, rivojlanayotgan mamlakatlar hukumatlaridan loyiha huquqini qo‘lga kiritadi. Bu paytda mahalliy dehqonlarda na dehqonchilik texnologiyasi bor, na maxsus agroresurslar yoki qishloq xo‘jaligi texnikasi yetarli. Loyiha rejalashtirish bosqichidan boshlab agroresurslar moliyalashtiruvi va qishloq xo‘jaligi texnikasi lizingi(Lease) tizimini qiymat zanjiri ichiga bog‘lab taklif qiladigan kompaniyalargina ulkan ODA kapitali oqimini oldindan egallashi mumkin.

Oxir-oqibat, qishloq xo‘jaligi texnikasining haqiqiy qiymati mashinaning o‘z spetsifikatsiyasida emas, balki mahalliy agroishlar oqimida yuzaga keladigan 'tor bo‘g‘in(Bottleneck)'ni hal qilganda paydo bo‘ladi.

◆ Ijtimoiy qiymat muammosini hal qilish zanjirli eksportga olib keldi… O‘zbekiston paxta terish mashinasining mo‘jizasi

Qishloq xo‘jaligi texnikasi orqali mahalliy hududdagi surunkali ijtimoiy tor bo‘g‘inni hal qilib bergan vakillik muvaffaqiyatli misol aynan Koreya Sanoat texnologiyalarini rivojlantirish instituti(KIAT)ning dastlabki O‘zbekiston paxta (g‘o‘za) terish mashinasi ODA loyihasidir.

O‘zbekistonda paxta yirik miqyosda yetishtiriladi, biroq terim mavsumi juda qisqa — 2~3 hafta. Sobiq sovet uslubidagi mavjud mashinalar unumdorligi pasayib, paxtaning 40%ini terib bo‘lmay qolgach, uni qo‘lda terish uchun hatto yosh bolalar ham ommaviy ravishda dalaga jalb etildi va bu 'bolalar mehnatini ekspluatatsiya qilish' degan xalqaro mojaroga aylandi. Shu paxtani sotib olib banknot ishlab chiqarayotgan Koreya kompaniyalari va Hatto Koreya zarbxona korporatsiyasi ham global NNTlarning keskin tanqidiga uchrab, milliy darajadagi inqirozga duch keldi.

Shunday teskari shamol ichida Koreya qishloq xo‘jaligi texnikasi muhandislari faqat yonidan o‘tishning o‘zi bilan paxtani 100% terib oladigan yuqori unumli prototipni ishlab chiqdi va joriy etdi. 6,6 mlrd vonlik beg‘araz yordam bilan boshlangan bu loyiha Koreyada ishlab chiqarilgan ehtiyot qismlar mezonida loyihalangani tufayli, natijada 13,6 mlrd von hajmidagi Koreya ehtiyot qismlari eksporti degan ulkan natijani berdi. Bundan tashqari, o‘xshash sharoitdagi qo‘shni davlatlar (Qirg‘iziston, Tojikiston, Qozog‘iston va boshqalar) O‘zbekistondagi o‘zgarishni ko‘rib xarid so‘ragach, O‘zbekiston Koreya ehtiyot qismlarini import qilib yig‘ib, atrofdagi mamlakatlarga qayta eksport qiladigan, ya’ni 'O‘zbekiston tashkil topganidan beri ilk bor mashina eksporti natijasi' degan zanjirli samarani ham yuzaga keltirdi.

◆ Mahsulotga qattiq yopishib olishni tashlab, moliyaviy mahsulotlarni oldindan biriktirish kerak

Global maydonda g‘alaba qozonish uchun Kim direktorining asosiy ikki tavsiyasi bor. Birinchisi, yetkazib beruvchi markazidagi mahsulotga qattiq yopishib olishdan voz kechishdir. "Biz bu mashinani ishlab chiqaramiz, shuni sotib oling" degan mexanik usul muvaffaqiyatsiz bo‘ladi. Hatto oppoq varaqdan boshlangan taqdirda ham, mahalliy davlat hukumati va xaridorlar bilan muloqot qilib, ular haqiqatan nimaga muhtoj bo‘lsa, o‘sha biznesga (sug‘orish tizimi, gigiyenik so‘yish va tarqatish va hokazo) mos ravishda yechimni moslashuvchan tarzda shakllantirib borish kerak.

Ikkinchisi, moliyaviy mahsulotlarni oldindan biriktirishdir. Muzokara stoliga faqat mashina narxi bilan o‘tirilsa, faqat suyakni qiradigan darajadagi narx tushirish bosimiga duch kelinadi. Eksport-import moliyasi yoki davlat mablag‘lari kabi mashinaga biriktirilishi mumkin bo‘lgan moliyaviy mahsulotlar shartlarini oldindan aniqlab, ularni paketlab muzokara tashabbusini qo‘lga olish kerak.

Shuningdek, Kim direktori “Janubi-sharqiy Osiyo (ASEAN) bozoriga ham yagona bir xil bozor sifatida yondashmaslik kerak, balki pullik va beg‘araz yordamning ikkalasi ham mumkin bo‘lgan davlatlar, allaqachon o‘z yordam agentligini yuritib donor mamlakatga aylangan davlatlar hamda yordam oluvchilar safidan chiqarilgan davlatlarni qat’iy ajratib, nozik moslashtirilgan global chiqish strategiyasini ishlab chiqish zarur”, deb ta’kidladi.