[Maxsus loyiha] Barqaror qishloq xo‘jaligi texnikasi ODA ①Koreya qishloq xo‘jaligi texnikasi ODA: loyiha tugasa, texnika ham to‘xtaydi

Mamlakatimizning qishloq xo‘jaligi texnikasi bo‘yicha rasmiy rivojlanish yordami (ODA) loyihalari yakunlangach, keyingi nazorat byudjeti ham, buning uchun mas’ul xodimlar ham birga yo‘qoladi. Bitta ehtiyot qismini topa olmagani uchun to‘xtab qolgan traktorlar va sholi ko‘chat o‘tqazish mashinalari omborlarda tashlab qo‘yiladi. Rasmiy rivojlanish yordami aslida bizning qishloq xo‘jaligi texnikamiz o‘sha mamlakat bozoriga kirib borishi uchun tayanch nuqtaga aylanishi kerak, ammo amalda vaziyat buning teskarisi. Loyiha tugagan joyda koreys kompaniyalari tayanadigan poydevor o‘rniga, Koreya qishloq xo‘jaligi texnikasi buzilsa, uni tuzatib bo‘lmaydi degan obro‘ qoladi. Nega mamlakatimiz qishloq xo‘jaligi texnikasi ODA bilan bog‘liq bozorlarda e’tibordan chetda qolib, tanlanmayotganini ko‘rsatadigan tarkibiy muammolarni ko‘rib chiqamiz.

Mahalliy qishloq xo‘jaligi texnikasi, 5 trillion vonlik ODA loyihasida o‘z o‘rniga ega emas
ODA deganda hukumatning rivojlanayotgan mamlakatlarning iqtisodiy rivojlanishi va farovonligini oshirish uchun mablag‘ va texnologiya bilan yordam berishi tushuniladi. Mamlakatimizda Bosh vazir huzuridagi Xalqaro rivojlanish hamkorligi qo‘mitasi siyosatning umumiy yo‘nalishini boshqaradi, ijro esa Tashqi ishlar vazirligi huzuridagi Koreya xalqaro hamkorlik agentligi (KOICA) grant yordamlarini, Iqtisodiyot va moliya vazirligi hamda Koreya Eksport-import banki esa Tashqi iqtisodiy hamkorlik jamg‘armasi orqali imtiyozli kredit yordamini amalga oshiradigan ikki yo‘nalishli tizimdan iborat. Qishloq xo‘jaligi sohasida Qishloq xo‘jaligi, oziq-ovqat va qishloq ishlari vazirligi hamda Qishloq xo‘jaligini rivojlantirish boshqarmasi alohida loyihalarni yuritadi; Qishloq xo‘jaligini rivojlantirish boshqarmasi 2009-yildan buyon olib borayotgan Xorijiy qishloq xo‘jaligi texnologiyalarini rivojlantirish loyihasi (KOPIA) bunga vakillik qiladi. 2026-yilda mamlakatimiz ODA loyihalari hajmi 5 trillion 437,2 milliard von bo‘lib, 37 ta muassasa 1763 ta loyihani amalga oshirmoqda.

Shu tarzda ODA bilan bog‘liq turli loyihalar davom etayotgan bo‘lsa-da, ichki bozor to‘yinganligidan chiqish yo‘li sifatida ODA (rasmiy rivojlanish yordami) loyihalarida qatnashgan qishloq xo‘jaligi texnikasi ishlab chiqaruvchilari shafqatsiz haqiqatga duch kelmoqda. 
ODA loyihasida qatnashgan tajribasi sababli ismini oshkor qilish qiyinligini aytgan qishloq xo‘jaligi texnikasi ishlab chiqaruvchi A kompaniyasi rahbari: “ODA loyihasi orqali yangi savdo yo‘llarini ochmoqchi edik, ammo joylarda hanuz arzon boshqa mamlakat texnikalari xarid qilinib, ishlatilmoqda”, dedi. “Byudjetimiz kiritilgan loyiha bo‘lsa-da, aslida Koreya qishloq xo‘jaligi texnikasi e’tibordan chetda qolmoqda”, deya shikoyat qildi. U yana: “Koreyada ishlab chiqarilgan texnikani yubormoqchi bo‘lsak ham, bojxona rasmiylashtiruvi yoki transport xarajatlari byudjetga kiritilmagan”, deya hukumat yordami samaradorligiga shubha bildirdi.

ODA kabi istiqbolli imkoniyatga qaramay, mahalliy qishloq xo‘jaligi texnikasining xorijga chiqishi to‘silib qolayotgani sababli tegishli kompaniyalar noroziligi kuchaymoqda. Ayniqsa ODA loyihalarida Koreya qishloq xo‘jaligi texnikasi nega mahalliy tanlovga aylanmayapti va qiyinchiliklarga duch kelmoqda?

Kambodja fermerlarining 60,2 foizi xarajat yukini ko‘rsatdi… Natija bo‘ldi, ammo texnika to‘xtadi
Koreya qishloq iqtisodiyoti instituti e’lon qilgan “2025-yil xalqaro qishloq xo‘jaligi hamkorligi (ODA) baholashi” doirasida Koreya qishloq va baliqchilik jamoalari korporatsiyasi 2017-yildan 2023-yilgacha 4,2 milliard von byudjet bilan amalga oshirgan “Kambodjada dehqonchilik texnologiyalarini o‘tkazish orqali qishloq xo‘jaligi mahsuldorligini oshirish loyihasi”ning keyingi baholash natijalariga ko‘ra, mahalliy fermerlar sholi ko‘chat o‘tqazish mashinasi ehtiyot qismlarini topishdagi qiyinchiliklardan shikoyat qilgan. Shuningdek, ta’lim olgan 88 nafar mahalliy fermer o‘rtasida 2025-yil noyabridan dekabrigacha qariyb 2 oy davomida o‘tkazilgan so‘rovda o‘rgatilgan texnologiyani (qishloq xo‘jaligi texnikasini) qo‘llay olmaganlik sabablari (bir nechta javob) sifatida “xarajat yuki va mablag‘ yetishmasligi” 60,2 foiz bilan eng ko‘p ko‘rsatilgan, undan keyin “zarur uskunalar va materiallar yo‘qligi” 37,5 foiz, “xo‘jalik sharoitiga mos kelmasligi” 31,8 foizni tashkil etgan. Bu savol ta’lim mazmuni ichida qo‘llay olmagan bandlar bor-yo‘qligini so‘ragan bo‘lib, quyidagi texnologiya qo‘llanish darajasidan alohida savoldir. Bu ta’limni tushunmaganlikdan emas, balki ta’lim tugagach, texnika va ehtiyot qismlarga qo‘l yetmaganidan kelib chiqqan natijadir.
 

Ta’lim natijalariga mahalliy baho ijobiy bo‘ldi. Xuddi shu so‘rovda ta’limda qatnashgan fermerlarning (88 kishi) 90,9 foizi o‘rgangan texnologiyani (dehqonchilik usulini) hozir qo‘llayotganini aytdi. Shuningdek, o‘rgangan texnologiyani boshqa fermerlarga tarqatganini bildirgan javoblar ham 85,2 foizga yetdi. Muammo shundaki, bu natijani qo‘llab-quvvatlaydigan texnika ishlamayapti. Loyiha orqali tashkil etilgan qishloq xo‘jaligi o‘quv markaziga berilgan traktorlar va sholi ko‘chat o‘tqazish mashinalari fermerlarga ijaraga berilmagani sababli fermerlar o‘z hisobidan ishlatilgan qishloq xo‘jaligi texnikasini sotib olayotgan yoki mahalliy xususiy kompaniyalardan ijaraga olib ishlatayotgan edi. Hisobot xulosasiga ko‘ra, qishloq xo‘jaligi texnikasi orqali ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish samarasi cheklangan.
 

Xitoyniki 150 ot kuchida 80 million von, Koreyaniki 100 ot kuchida 150 million von
Rivojlanayotgan mamlakatlar fermerlarining xarid qobiliyati nuqtayi nazaridan qaralganda, Koreyada ishlab chiqarilgan qishloq xo‘jaligi texnikasi keragidan ortiq qimmat ekani aytilmoqda. Yordam bosqichida u tekin kiradi, ammo buzilgandan keyingi ehtiyot qismlar almashinuvi va ta’mirlash xarajatlari oxir-oqibat fermerlar va yordam oluvchi mamlakat zimmasiga tushadigan tuzilma mavjud. KOICAning Senegaldagi sobiq loyiha menejeri (PM) Chung Sang-hun: “Senegalda Xitoy traktorlari 150 ot kuchi toifasida 80 million von atrofida, bizniki esa 100 ot kuchi toifasida 150 million vongacha boradi”, dedi. “Yordam oluvchi mamlakat nuqtayi nazaridan qimmat qishloq xo‘jaligi texnikasi yuk bo‘lib tushadi”, dedi u. Chung sobiq PM yana: “Yordam oluvchi mamlakat ta’mirlash xarajatlarini ko‘tara olmay, texnika tashlab qo‘yiladigan holatlar kam emas”, deb qo‘shimcha qildi.

Ta’mirlash xodimlarini bir marta yuborish 20–30 million von… A/S bo‘shlig‘i tuzilmasi
Joylarda Koreya qishloq xo‘jaligi texnikasi ma’lum miqdorda tarqalmagani sababli mahalliy kompaniyalar bozorga kirishga ikkilanmoqda, sotuvdan keyingi xizmat (A/S) markazlari va taqsimot tarmoqlari esa amalda shakllanmagan, degan fikr dala mutasaddilari o‘rtasida umumiy xulosa sifatida aytilmoqda. Chung sobiq PM A/S bo‘shlig‘ini kompaniyalar irodasi emas, balki tuzilma muammosi deb ko‘rdi. U: “Afrika kabi uzoq mamlakatlarga ta’mirlash xodimlarini bir marta yuborish bojxona rasmiylashtiruvi bilan birga 20–30 million von turadi”, dedi. “1 milliard vonlik mahsulot yetkazib berib, bunday xizmat safarini bir necha marta takrorlaydigan kompaniya yo‘q”, dedi u.

Yechim sifatida u yordam vositalarini birlashtirib, kamida zarur hajmni ta’minlash usulini taklif qildi. Chung sobiq PM: “Ma’lum miqdor tekin asosda joylashtirilib, ustiga imtiyozli past foizli mablag‘ qo‘shilib, hajm shakllansa, xizmat ko‘rsatuvchi kompaniyalar ham kirib kelishi mumkin”, dedi. “Orqa tizimsiz faqat sotib qo‘y deyishsa, kompaniya barcha xavfni o‘z zimmasiga olishi kerak bo‘ladi”, dedi u.

ODA orqali joylarda mamlakatimiz qishloq xo‘jaligi texnikasiga talab bo‘lsa ham, mahalliy importchi yo‘qligi sababli bitimning o‘zi amalga oshmay qoladigan holatlar ham bor. KOPIAning Boliviya markazi sobiq direktori Lee Sang-gye besh shtatni aylanib sinovdan o‘tkazgach, mahalliy fermerlar va kooperativlar 15 dona kartoshka yig‘ish mashinasini sotib olish niyatini bildirdi. Ammo bitim amalga oshmadi. Chunki to‘lovni qabul qilib, mahalliy kompaniyaga pul o‘tkazib beradigan va kafolat beradigan oraliq importchi yoki vakillik kompaniyasi yo‘q edi. Lee sobiq direktor mahalliy xodimlarga yuridik shaxs tashkil etishni taklif qildi, ammo xodimlarda boshlang‘ich kapital yo‘qligi sababli bu amalga oshmadi. Lee sobiq direktor: “Fermerlarda pul bo‘lsa ham, import qila olmaydi”, dedi. “To‘lovni qabul qilib, pul o‘tkazib beradigan bitta kompaniya bo‘lganida ham, o‘sha paytda 15 dona texnika chiqib ketgan bo‘lardi”, dedi u. Bu xarid qobiliyati yo‘qligidan emas. Lee sobiq direktor: “Sinov loyihasi o‘tkazilgan Boliviyaning Santa-Krus shtatida 100 gektardan ortiq ekin maydoniga ega bo‘lib, 150 ot kuchi toifasidagi traktordan ikkitadan ushlab turgan fermerlar kam emas”, deb bildirdi.

Joylardagi nosozliklarning 80–90 foizi moslashtirilgan spetsifikatsiya yo‘qligidan kelib chiqadi
Koreya qishloq xo‘jaligi texnikasining standart o‘lchamlari mahalliy dehqonchilik sharoitlariga mos kelmasligi haqidagi tanqidlar ham qayta-qayta ko‘tarilmoqda. Boliviyaga yuborilgan urug‘lik kartoshka ekish mashinasi buning yorqin misoli. Koreyada urug‘lik kartoshka mayda qilib kesilib ekilgani uchun ekish mashinasi lotoklari balandligi past qilib loyihalangan. Boliviyada esa kesish tizimi yo‘q, urug‘lik kartoshka butun holicha ekiladi. Mahalliy spetsifikatsiya o‘zgartirilmay kiritilgan ekish mashinasiga mahalliy urug‘lik kartoshka qo‘yilsa, u lotokdan tashqariga dumalab tushadi. Korpusning eni va balandligi mahalliy ekish oralig‘iga moslashtirilishi, shina materiali esa tuproqdagi shag‘al miqdoriga qarab farqlanishi kerak.

Xuddi o‘sha Boliviya kartoshka dalasida yerga tebranish berib kartoshkani kovlab chiqaradigan vibratsion yig‘ish mashinasi ham joy sharoitiga mos kelmagani uchun takomillashtirish jarayonidan o‘tdi. Loy ko‘p bo‘lgan dalalarda u ishlamaganligi sababli mahalliy fermerlar zanjirli turini afzal ko‘rdi, biroq zanjirli turida kartoshka po‘sti shilinib, saqlanish sifati pasayardi. Lee sobiq direktor bunday dala reaksiyalarini bosh idora va ishlab chiqaruvchiga yetkazgach, kompaniya kartoshka tegadigan qismlarga rezina qoplash usuli bilan mashinani tuzatdi, 2025-yil aprel oyidagi namoyishda esa po‘st deyarli shikastlanmadi.

Qishloq xo‘jaligini rivojlantirish boshqarmasi Texnologik hamkorlik byurosi Eksport qishloq xo‘jaligi texnologiyalari bo‘limi boshlig‘i An Uk-hyeon: “Mamlakatimiz qishloq xo‘jaligi texnikasi joyga yetib borishidan oldin mahalliylashtirilishi kerak, ammo bunday jihatlar tayyorlanmagan holatda joylarga yuborilgani uchun bir necha marta ishlatilgach, to‘xtab qolmoqda”, dedi. “Muammo A/S yo‘qligida emas, tubdan qaraganda, o‘sha mamlakatga mos qishloq xo‘jaligi texnikasini maxsus moslashtirib yuborish kerak”, dedi u. An bo‘lim boshlig‘i joylarda yuzaga keladigan nosozliklarning 80–90 foizi maxsus moslashtirilgan spetsifikatsiya bo‘lmaganidan kelib chiqishini taxmin qildi.

An bo‘lim boshlig‘i spetsifikatsiyani sozlash shunchaki unumdorlikni pasaytirish masalasi emasligini ta’kidladi. U: “Texnologik darajani pasaytirish vertikal tushuncha”, dedi. “Bunga qo‘shimcha ravishda, gorizontal tushuncha nuqtayi nazaridan mazmun ham o‘sha mamlakat muhitiga mos ravishda o‘zgarishi kerak”, dedi u. Uning tushuntirishicha, dvigatel quvvati haddan tashqari yuqori bo‘lsa, mahalliy fermerlarning rentabelligi mos kelmaydi, dvigatel yuritish usuli ham har bir mamlakatda farq qiladi.

Loyiha yakunlanishi bilan uzilib qoladigan keyingi nazorat
Yordam loyihasi tugasa, keyingi nazorat byudjeti va mas’ul xodimlar birga yo‘qoladi. Texnik xizmat ko‘rsatish, ta’mirlash va ehtiyot qismlarni almashtirish uchun javob beradigan subyekt bo‘lmagan holatda texnika tashlab qo‘yilish jarayoniga kiradi. Bu Kambodja misolida tasdiqlangan “natija yaratilgandan keyingi bo‘shliq” bilan bir xil tuzilmadir. Chung sobiq PM: “Byudjet belgilangan, ammo unga ta’mirlash tizimigacha kiritilsa, astari avrasidan qimmat bo‘lib ketadigan vaziyat yuzaga keladi”, dedi. “Qishloq xo‘jaligi texnikasi xususiyatiga ko‘ra tez-tez buziladi, shuning uchun ta’mirlash xizmatlari tizimi eng muhim bo‘lsa-da, odatda u hisobga olinmaydi yoki hisobga olinmay qoladi”, dedi u. U yana: “Loyihalash bosqichida boshqarish imkoniyatini baholash kerak, ammo talab qilingan hamma narsani qo‘shib beraverilsa, hozircha natija ko‘rinsa ham, oxir-oqibat boshqarib bo‘lmay qoladi”, deb qo‘shimcha qildi.

②-qismda Yaponiya xalqaro hamkorlik agentligi (JICA) tajribasi va boshqa misollar asosida mamlakatimiz qishloq xo‘jaligi texnikasi ODA qanday yo‘nalishda rivojlanishi kerakligi ko‘rib chiqiladi.