Yaponiyada aqlli qishloq xo‘jaligi (SFT) joriy etilishining yorug‘ va qorong‘i tomonlari, yechim bormi?

Aholining keskin kamayishi va qarishi, shuningdek Koreya yarimoroli hamda Yaponiya orollarini qoplagan anomal issiqlik hodisasi ikki mamlakat qishloq xo‘jaligining mavjudligiga tahdid solayotgan asosiy muammolardir. Bunga najotkor sifatida ‘aqlli qishloq xo‘jaligi texnologiyasi (SFT)’ tez sur’atda e’tibor qozonmoqda, biroq amaliyotda “qimmat uskunani olib kirsa ham, faqat qarz ko‘payadi” degan xavotirlar tinmay yangramoqda. Yaqinda Koreya Chorvachilik Menejmenti Jamiyati ilmiy simpoziumida taqdim etilgan Yaponiyadagi uchta tadqiqot holati (tog‘li hududlardagi sholichilik, Fukuokadagi inshootli bog‘dorchilik, Xokkaydodagi yirik dala dehqonchiligi va sut chorvachiligi) asosida aqlli qishloq xo‘jaligining haqiqiy iqtisodiy samaradorligi hamda uni maydonda muvaffaqiyatli joriy etish shartlari chuqur tahlil qilindi.

Xyogo prefekturasidagi ‘Amnak’, biznesni diversifikatsiya qilish va subsidiya siyosati bilan yengib o‘tdi
Yaponiyaning Shujitsu universiteti professori Iba Haruhiko (伊庭 治彦) tadqiqotiga ko‘ra, Yaponiyada oziq-ovqat uchun yetishtiriladigan sholi ekin maydonining (2025-yil holatiga ko‘ra 1 million 367 ming ga) qariyb 30~40%ini tashkil etuvchi qir-adir va tog‘li hududlar (HM) mayda uchastkali tuzilma va yuqori ishlab chiqarish xarajatlari sabab inqiroz yoqasiga kelib qolgan.

Tadqiqotchilar 12,25 ga sholi ekin maydoni asosida aqlli qishloq xo‘jaligi texnologiyasi (SFT) joriy etish ssenariysini simulyatsiya qilganida, natijalar e’tiborga molik bo‘ldi. GPS traktorini (oddiyiga nisbatan narxi 124%, ya’ni 7,81 million iyena) joriy etganda ish vaqti har gektariga 44,8 soatdan 29,4 soatga qisqardi, dron (940 ming iyena) orqali himoya ishlari joriy etilganda esa ish vaqti 102,4 soatdan 21,8 soatgacha keskin kamaydi. 

Biroq boshqaruv natijalari nuqtai nazaridan, amaldagi usulda joriy foyda 19,98 million iyena zarar bo‘lgan bo‘lsa, dron, GPS traktori va ko‘chat o‘tqazish mashinasining barchasi joriy etilgan ssenariyda (SFT2) ham joriy foyda 19,95 million iyena zarar bo‘lib qayd etildi. Bu uskunalar joriy etilishi tufayli doimiy xarajatlar (amortizatsiya xarajatlari) oshishi mehnatni tejash samarasini qoplab yuborishini, natijada zarar deyarli o‘zgarmasdan qolishini ko‘rsatadi.

Buni yengib o‘tgan muvaffaqiyatli misol — Xyogo prefekturasidagi 'Amnak' qishloq xo‘jaligi korporatsiyasi. Ular aqlli texnologiyalar joriy etilishi natijasida bo‘shagan mehnat resurslaridan foydalanib, oziq-ovqatni qayta ishlash va sotish (tofu, guruch keki va boshqalar) hamda pudrat asosidagi dehqonchilik orqali biznesni diversifikatsiya qildi. Faqat sholi yetishtirish zararli bo‘lgan bo‘lsa-da, qayta ishlash bo‘limi katta foyda keltirib, umumiy balansni muvozanatlashtirdi. Shuningdek, bir martalik joriy etish subsidiyasi (One-time) va maydon birligiga yillik subsidiya (Annual)ni birlashtirgan gibrid qo‘llab-quvvatlash siyosati dastlabki doimiy xarajatlar yukini kamaytirish va barqarorlikni ta’minlashda hal qiluvchi rol o‘ynadi.

Fukuokadagi inshootli bog‘dorchilik pomidor xo‘jaligi, o‘rganish va ma’lumotlar bilan yuqori harorat zararini yengdi

Iqlim o‘zgarishi tufayli yuzaga kelayotgan anomal issiqlik ham fermerlarni qattiq siqmoqda. Kyusyu universiteti professori Uenishi Yoshihiro (上西良廣) taqdim etgan Fukuoka prefekturasining C hududidagi pomidor xo‘jaligi (A boshqaruv subyekti) misoli texnologiyaning ‘joylashib ketish jarayoni’ qanchalik muhim ekanini ko‘rsatadi.

A boshqaruv subyekti (ekin maydoni 58 ar) gazli issiqlik nasosi (GHP, 3 dona taxminan 3~4 million iyena) va integratsiyalashgan muhit nazorati qurilmasini (Profinder NEXT80, 3 dona 3 million iyena) o‘zaro bog‘lagan aqlli tizimni qurdi. Bu xo‘jalik yozgi yuqori harorat davrida (iyul~avgust) GHP yordamidagi tungi sovitish va dron orqali issiqxona tomiga issiqlikni qaytaruvchi qoplama surtish texnologiyasidan faol foydalandi. Natijada atrofdagi xo‘jaliklar yuqori harorat va issiqlik zarari tufayli 70~80% yo‘qotishga uchrab, ekinlardan voz kechayotgan bir paytda, bu xo‘jalik zarar darajasini 20~30% atrofida ushlab turib, 24~25 tonna darajasidagi yuqori hosildorlikni barqaror saqlab qoldi.

Professor Uenishi ushbu xo‘jalikning texnologiyani o‘zlashtirish jarayonini Rogersning innovatsion qaror qabul qilishning 5 bosqichli modeli asosida tahlil qildi. Uenishi professori shunday dedi: “Aqlli qishloq xo‘jaligi texnologiyalarining tez sur’atda kengayishi uchun sinov ishlatish narxini qo‘llab-quvvatlash yoki subsidiya kabi dastlabki joriy etish bosqichidagi xarajat to‘siqlarini pasaytiradigan institutsional yordam zarur, aqlli qurilmalarni shunchaki olib kirishning o‘zi bilan unumdorlik oshmaydi”. So‘ng u qo‘shimcha qildi: “A boshqaruv subyektidagi S janobining misoli o‘simlik fiziologiyasi bo‘yicha bilimlarni o‘rganish mumkin bo‘lgan ta’lim tarmog‘ini (qishloq xo‘jaligi kooperativi JA, seminarlar, konsultantlar) bog‘lashni yo‘lga qo‘yish texnologiyaning mustahkam o‘rnashishidagi eng muhim muvaffaqiyat kaliti ekanini ko‘rsatadi”.

Shuningdek, u yuqori harorat va issiqlik zarari tobora mustahkamlanib borayotgan iqlim o‘zgarishi sharoitida ma’lumotlarga asoslangan integratsiyalashgan muhit nazorati texnologiyasi shunchaki unumdorlikni oshirish vositasi emas, balki barqaror bog‘dorchilik boshqaruvini ta’minlaydigan pirovard iqlim o‘zgarishiga moslashuv chorasi ekanini ta’kidladi.

Sog‘ish roboti joriy etilgach, sut berish hajmi 21,6% oshdi, ochiq kunlar soni 13,3% qisqardi
Yaponiya qishloq xo‘jaligining tayanchi bo‘lgan Xokkaydoda bir xo‘jalikka to‘g‘ri keladigan o‘rtacha ekin maydoni 30 gektardan ortiq bo‘lib, professional fermer xo‘jaliklarining mustaqil asoslari kuchli. Bu yerda ishchi kuchi yetishmovchiligi muammosi aqlli texnologiyalar (kapital) bilan tez sur’atda almashtirilmoqda.

Shu kuni taqdimot qilgan Obihiro qishloq xo‘jaligi va veterinariya universiteti professori Miyake Shunsuke (三宅 俊輔) tadqiqotiga ko‘ra, 60 gektardan ortiq yirik dala ekinlari xo‘jaliklarida yirik traktor (270 ot kuchi), o‘zgaruvchan me’yorli o‘g‘itlash moslamasi va avtomatik boshqaruv tizimi joriy etilib, bevosita mehnat vaqti 2 493 soatdan 1 243 soatga, ya’ni qariyb 50%ga qisqargan. Bu avvalgi oilaviy mehnat kuchidan 1 kishi va yollanma mehnatdan 0,5 kishini xuddi oldingidek jalb etgan holda olingan natija bo‘lib, bunday tizim joriy etilganda hatto 90 gektar hajmgacha ham xo‘jalik yuritish mumkinligi aniqlandi.

Bundan tashqari, professor Miyake sut chorvachiligi boshqaruvi sohasida ham sog‘ish roboti joriy etilishi bilan unumdorlik sezilarli oshgan holatni tanishtirdi. Miyake professori taqdimotiga ko‘ra, 150 bosh sog‘in sigirli virtual model tahlili natijasida bir boshga to‘g‘ri keladigan sut berish hajmi 9 436 kgdan (joriy etishdan oldin) 11 471 kgga (joriy etilgandan keyin) oshib, 2 035 kgga ko‘paygan. Bundan tashqari, qizish va tug‘ruqni kuzatish qurilmasi orqali ochiq kunlar soni (homilador bo‘lmagan davr) 135 kundan 117 kungacha, ya’ni 18 kunga qisqarib, ko‘payish ko‘rsatkichlari yaxshilangani ko‘rsatildi.
 
Bu freestall sigirxona va 4 ta sog‘ish robotiga 800 million iyena sarmoya kiritish natijasida olingan ko‘rsatkichdir. Joriy etilgandan keyin oddiy mehnat vaqti keskin kamaydi, buning o‘rniga sog‘ish robotidan yig‘iladigan individual ma’lumotlarni tahlil qilib, boqish boshqaruviga e’tiborni jamlash imkoniyati paydo bo‘ldi. Shu orqali ko‘payish ko‘rsatkichlari yaxshilandi va qo‘shimcha daromad sifatida yiliga taxminan 130 bosh vagyu yetishtirib sotish orqali yuqori iqtisodiy samaradorlik ta’minlanmoqda.

Biroq professor Miyake “aqlli texnologiyalar mehnat unumdorligini oshirish va boshqaruvni yuqori darajaga ko‘tarishga (ma’lumotlarga asoslangan qaror qabul qilishga) katta hissa qo‘shayotgani rost, ammo bir necha yuz million iyenaga yetadigan yirik investitsiya mablag‘larini qaytarish yuki hamrohlik qilgani uchun unumdorlik ro‘yobga chiqishi orqali buni yengib o‘tish mumkinmi-yo‘qmi, shuni hisoblash kerak”, dedi. Shuningdek,  “o‘rta va kichik hajmdagi xo‘jaliklarda kirish to‘sig‘i va faoliyatni tugatish tezlashuvi xavfi doimo mavjud”, deya ogohlantirdi.