Avtonom, elektr va vodorodli qishloq xo‘jaligi texnikasi uchun ilk xavfsizlik standartlari joriy etildi… qishloq xo‘jaligi texnikasini sinovdan o‘tkazish mezonlari qayta ko‘rib chiqilib kuchga kirdi

Qishloq taraqqiyoti ma’muriyatiga qarashli Milliy qishloq xo‘jaligi fanlari instituti yuritadigan Farmer Safety 365 ma’lumotlariga ko‘ra, 2020 yildan 2024 yilgacha bo‘lgan 5 yil davomida qishloq xo‘jaligi texnikasi bilan bog‘liq 5 602 ta avariya yuz berib, 343 kishi halok bo‘lgan va 3 314 kishi jarohatlangan. Bu yiliga o‘rtacha 1 100 tadan ortiq avariya, qariyb 70 nafar o‘lim va 660 ga yaqin jarohat degani.

Avariya turlari bo‘yicha qisilib qolish va yo‘l-transport hodisalari eng ko‘p. Ichki ishlar va xavfsizlik vazirligining Tabiiy ofatlar yilnomasiga ko‘ra, 2024 yildagi 894 ta qishloq xo‘jaligi texnikasi avariyasi orasida qisilib qolish hodisalari 304 ta (34%) bilan eng ko‘p bo‘lgan, undan keyin yo‘l-transport hodisalari 213 ta (24%), ag‘darilish va yonboshlash 137 ta (15%), yiqilish va qulash 98 ta (11%)ni tashkil etgan.

Qishloq xo‘jaligi, oziq-ovqat va qishloq ishlari vazirligi 6-sanadan boshlab amalga kiritgan “Qishloq xo‘jaligi texnikasini sinovdan o‘tkazish mezonlari”ga o‘zgartirish aynan shu ikki turga qaratilgan. Orqaga yuradigan piyoda boshqariladigan qishloq xo‘jaligi texnikasida operator tanasi tegsa quvvatni uzadigan favqulodda to‘xtatish qurilmasi, yo‘lda yuradigan qishloq xo‘jaligi texnikasida esa orqa qaytargichlar majburiy etildi. Bundan tashqari, haydovchisiz harakatlanadigan avtonom qishloq xo‘jaligi texnikasi hamda elektr va vodorodli qishloq xo‘jaligi texnikasi uchun ham ilk bor xavfsizlik mezonlari ishlab chiqildi. Bu iyun oyida e’lon qilingan “Qishloq va o‘rmon xo‘jaligi sohasida xavfsizlikni boshqarish bo‘yicha kompleks chora-tadbirlar”ning davomi hisoblanadi. Kompleks chora-tadbirlar 2030 yilgacha qishloq va o‘rmon xo‘jaligi sohasida o‘lim va jarohatlanish darajasini 25%ga kamaytirishni maqsad qilgan.
 

Piyoda boshqariladigan qishloq xo‘jaligi texnikasi orqaga yurganda quvvat uziladi… orqa qaytargichlar ham majburiy

Orqaga yura oladigan piyoda boshqariladigan qishloq xo‘jaligi texnikasi favqulodda vaziyatda operator tanasi xavfsizlik qurilmasiga tegsa, darhol quvvatni uzishi kerak. Maqsad — operator to‘xtatish tugmasini bevosita bosishi qiyin bo‘lgan lahzalarda ham mashinani to‘xtatib, qisilib qolish hodisalarini kamaytirish.

Yo‘llarda yuradigan qishloq xo‘jaligi texnikasi mavjud tungi qaytargichlardan tashqari mashinaning orqa tomoniga orqa qaytargich yoki qaytaruvchi material qo‘shimcha o‘rnatishi kerak. O‘rnatish mezonlari avtomobillar va qurilish texnikasi darajasigacha oshirildi. Orqadan 150 metr masofadan avtomobil faralari bilan yoritilganda tanib bo‘ladigan bo‘lishi kerak. Bundan maqsad tunda ortdan kelayotgan transport vositalariga qishloq xo‘jaligi texnikasini oson ko‘rsatib, orqadan urilishlarning oldini olishdir.

Avtonom texnika nazoratchi ko‘rinmasa to‘xtaydi… elektr va vodorod mezonlari ham yangidan joriy etildi

Avtonom qishloq xo‘jaligi texnikasi uchun haydovchi bortda bo‘lmasa ham, joyida yoki masofadan nazorat qilinsa harakatlana olishi uchun sinov talablari belgilandi. Avtonom rejimni yoqish va o‘chirishda ogohlantirish signali berilishi kerak. Joyidagi yoki masofaviy nazoratchi aniqlanmasa, to‘siqqa duch kelsa, ish hududidan chiqib ketsa yoki aloqa hamda sensor nosozligi yuz bersa, texnika o‘zi to‘xtab xavfsiz holatga o‘tishi kerak. Avtonom rejimni boshqaradigan ko‘chma boshqaruv qurilmasi mashina bilan aloqa uzilsa, mashina ham, ish jihozi ham to‘xtaydigan qilib belgilandi. Avtomatik boshqaruv kabi cheklangan funksiyalarga qaratilgan avvalgi mezonlar avtonom qishloq xo‘jaligi texnikasi xalqaro standarti (ISO 18497)ga moslab qayta tuzildi.

Masofaviy nazorat doirasi masofa bilan belgilanmadi. Vazirlikning Ilg‘or qishloq xo‘jaligi jihozlari va urug‘lar bo‘limi boshlig‘i Choi Min-ji: “Masofa bilan belgilangan emas, balki xavfsiz ishlash mumkin bo‘lgan va kim ko‘rsa ham nazorat deyishi mumkin bo‘lgan sog‘lom aql darajasidir”, dedi. Ismini oshkor qilmaslikni so‘ragan bir qishloq xo‘jaligi texnikasi kompaniyasi vakili: “Masofaviy nazorat bo‘yicha aniq mezonlar tayyorlanmagani achinarli”, dedi.

Elektr va vodorodli qishloq xo‘jaligi texnikasi uchun elektr toki urishi va yong‘inni oldini oladigan mezonlar paydo bo‘ldi. Yuqori kuchlanishli elektr qurilmalariga tana bevosita tegmasligi kerak, zaryadlash vaqtida tok sizishi yoki mashina ishlashi oldini olinishi kerak. Litiy-ion batareyalar keskin harorat o‘zgarishi, ortiqcha zaryadlash va ortiqcha razryadga bardosh bera olishini tekshiruvchi xavfsizlik sinovlaridan o‘tadi. Vodorodli qishloq xo‘jaligi texnikasida haydovchi o‘rindig‘i yoki yuk bo‘limi kabi yopiq joylarda vodorod konsentratsiyasi 2% (±1%)dan oshsa, qizil ogohlantirish chirog‘i yonishi, 3% (±1%)dan oshsa, yoqilg‘ini uzish klapani ishga tushishi kerak.

Qishloq xo‘jaligi yuk ko‘targichlari va relsli balandlikda ishlash mashinalari uchun ham yangi mezonlar tayyorlandi. O‘tgan yil may oyida qurilish texnikasidan qishloq xo‘jaligi texnikasiga o‘tkazilgan, maksimal ko‘tarish quvvati 2 tonnadan kam bo‘lgan qishloq xo‘jaligi yuk ko‘targichlari konstruksiya va xavfsizlik qurilmalari, tormozlash va yuklash-tushirish qurilmalari, ishlash ko‘rsatkichlari mezonlariga javob berishi va operatorni himoya qiluvchi konstruksiyani albatta o‘rnatishi kerak. Issiqxonalar kabi joylarda relslar ustida harakatlanadigan balandlikda ishlash mashinalariga ag‘darilishning oldini olish sinov mezonlari qo‘llanadi.
 

Mavjud qishloq xo‘jaligi texnikasiga tatbiq etilmaydi… avtonom avariyalar uchun javobgarlik ham hali belgilanmagan

Biroq yangi mezonlar kelgusida sinovdan o‘tadigan modellargagina tatbiq etiladi, shu oyning 6-sanasigacha avvalgi mezonlar bo‘yicha sinovdan o‘tayotgan mashinalar avvalgi mezonlarga amal qiladi. Qishloq joylarida allaqachon ishlatilayotgan qishloq xo‘jaligi texnikasining aksariyati qamrab olinmaydi. Bo‘lim boshlig‘i Choi: “Tartibga solish jihati borligi sababli orqaga qaytgan holda qo‘llanmaydi va yangi modellardan boshlab tatbiq etiladi”, deb tushuntirdi. Mavjud qishloq xo‘jaligi texnikasiga orqa qaytargichlarni qo‘llab-quvvatlash loyihalari orqali o‘rnatishni rag‘batlantirish rejalashtirilgan. U: “Bu majburiy emas, ammo byudjetdan qo‘llab-quvvatlanadigan loyihalar bor, yordam olinsa o‘rnatish mumkin”, dedi va “Majburiyatdan ko‘ra qo‘llab-quvvatlash orqali o‘rnatishga yo‘naltiryapmiz”, deb qo‘shimcha qildi.

Avtonom qishloq xo‘jaligi texnikasi avariya qilganda kim javobgar bo‘lishi ham hali belgilanmagan. Javobgarlik va sug‘urta tartibi hodisa fermerning boshqaruvdagi xatosimi yoki mashina nosozligimi, shunga qarab farq qilishi mumkin. Yo‘lda harakatlanish ham sinov mezonlari doirasidan tashqarida bo‘lgani uchun Yo‘l harakati to‘g‘risidagi qonunga amal qilishi kerak. Choi: “Sinov mezonlari avariya yuz berganda javobgarlikkacha belgilamaydi”, dedi, lekin “Bunday holatlar ko‘paygani uchun ularni qanday hal qilish va sug‘urta qanday bo‘lishi haqida o‘ylayapmiz”, deb qo‘shimcha qildi.

Sanoatning ishlab chiqish xarajatlari va fermer xo‘jaliklari yuki hal etilishi kerak… dastlabki subsidiyalar va joyida yo‘l-yo‘riq zarur

Sanoat va akademik doiralar bu o‘zgartirish yo‘nalishini qo‘llab-quvvatlar ekan, mezonlar amalda o‘rnashishi uchun qo‘llab-quvvatlash ham birga borishi kerakligini ta’kidlamoqda. Chungnam Milliy universiteti professori, Koreya qishloq xo‘jaligi texnikasi jamiyati raisi Jung Sun-ok: “Vazirlikning mezonlar ishlab chiqib, bunga e’tibor qaratayotgani o‘zi ijobiy”, dedi va “Mezonlar yo‘qligidan ko‘ra, kompaniyalar uchun ham yo‘nalish belgilanishi foydali bo‘ladi”, deb baholadi. Yuqoridagi kompaniya vakili ham: “Mezonlar paydo bo‘lsa, ularga mos mahsulotlar ishlab chiqariladi va iste’molchilarda ular yanada xavfsiz mahsulot degan tasavvur paydo bo‘lishi mumkin”, dedi hamda “Bu savdo bilan bog‘lanishi mumkin”, dedi.

Muammo — xarajat. Yangi mezonlarga moslashish uchun kompaniyalar qo‘shimcha qurilmalar ishlab chiqishi kerak, shu sababli mashina narxlari ham oshishi mumkin. Bu vakil: “Ushbu xavfsizlik mezonlariga rioya qiladigan texnologiyalarni ishlab chiqish uchun vaqt va mablag‘ sarflash kerak”, dedi va “Ichki bozor qisqarishi tufayli texnologiya rivojiga sarmoya kiritish tobora qiyinlashayotgan sharoitda bu kompaniyalar uchun yuk bo‘lmasdan qolmaydi”, deb qo‘shimcha qildi. Bunday yukni kamaytiradigan institutsional qo‘llab-quvvatlash zarur degani.

Professor Jung ham so‘nggi bozor muhiti o‘zgarishi bilan kompaniyalar katta sarmoya kiritgan taqdirda ham uni qaytarish uzoq vaqt oladigan qiyin vaziyatda ekanini qayd etdi. U: “Yangi mezonlar yaratilsa, kompaniyalarga imkon qadar yuk bo‘lmasligi uchun, hech bo‘lmaganda dastlabki bosqichda subsidiya berish yoki loyihalarni tanlashda ustuvorlik berish kabi qo‘llab-quvvatlash choralariga ehtiyoj bor”, dedi va “Yangi tizim yaratilganda siyosiy qo‘llab-quvvatlash bo‘lmasa, u faqat tartibga solish bo‘lib qoladi”, dedi.

Professor Jung ishlab chiqish bosqichida daladagi sinovlar va pilot tarqatishni ko‘paytirib, tizimda muammo yo‘qligini tekshirish kerakligini aytdi. Tarqatish bosqichida esa fermer xo‘jaliklarining o‘z mablag‘i hisobidan to‘laydigan qismini kamaytirish kerak, deb hisobladi. U: “Fermer xo‘jaliklari yaxshi mashinani arzon olishni xohlaydi, lekin baribir qimmatlashadi”, dedi va “Bunday jihatlarni o‘z ulushini biroz kamaytirish orqali qo‘llab-quvvatlash kerak”, dedi.

Yangi texnikani fermer xo‘jaliklari to‘g‘ri ishlatishi uchun joylarda keng joriy etish choralarini ham birga olib borish kerakligi ta’kidlanmoqda. Professor Jung shahar va tuman qishloq xo‘jaligi texnologiyalari markazlarida ilg‘or qishloq xo‘jaligi materiallari va texnikasi hamda qishloq xo‘jaligi ishlari xavfsizligi uchun mas’ul mutaxassis kadrlarni joylashtirish, joyida yo‘l-yo‘riq va ta’limni kuchaytirish, qishloq xo‘jaligi texnikasini ijaraga berish punktlarini ko‘paytirish va ularning funksiyasini kengaytirishni taklif qildi.

Vazirlik texnologik rivojlanish va joylardagi sharoit o‘zgarishiga mos ravishda sinov mezonlarini doimiy ravishda yangilab borishni rejalashtirmoqda. Choi: “Xavfsizlik mezonlarini kuchaytirish uchun sinov mezonlarini bundan keyin ham qayta ko‘rib chiqamiz”, dedi va kelasi yildan qo‘llanadigan Qishloq xo‘jaligini mexanizatsiyalashning 10-asosiy rejasiga (2027–2031 yillar) ham xavfsizlikka oid ko‘plab mazmun kiritilishini aytdi.