[Chuyên đề] ODA nông nghiệp Hàn Quốc ② Những đề xuất về ODA Hàn Quốc của Kwon Taek-yoon, nguyên Cục trưởng Cục Hợp tác Kỹ thuật thuộc Cơ quan Phát triển Nông thôn

Hơn một nửa lượng lương thực mà người dân Hàn Quốc tiêu thụ được nhập từ nước ngoài. Theo Thống kê chủ yếu về nông nghiệp, lâm nghiệp, chăn nuôi và thực phẩm 2025 của Bộ Nông nghiệp, Thực phẩm và Nông thôn, tính đến năm 2024, tỷ lệ tự cung lương thực trong nước chỉ đạt 47,9%, còn tỷ lệ tự cung ngũ cốc (bao gồm tiêu dùng làm thức ăn chăn nuôi) dừng ở mức 21,6%. Đây là cơ cấu khiến giá cả trên bàn ăn trong nước dao động mỗi khi tình hình mùa vụ ở các nước sản xuất ngũ cốc chủ yếu bị ảnh hưởng bởi biến đổi khí hậu. Điều đó có nghĩa là việc tích lũy thông tin và xây dựng nền tảng hợp tác tại các hiện trường nông nghiệp ở nước ngoài gắn trực tiếp với an ninh lương thực. Hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) có thể trở thành kênh đó. Tuy nhiên, việc ODA nông nghiệp từ trước đến nay có thực sự đảm nhận vai trò như vậy hay không vẫn là một dấu hỏi.

Theo thống kê theo lĩnh vực dự án của ODA KOREA thuộc Văn phòng Điều phối Chính sách Chính phủ, từ năm 2010, khi số liệu bắt đầu được tổng hợp sau khi Hàn Quốc gia nhập DAC, đến năm 2025, viện trợ không hoàn lại song phương mà chính phủ hỗ trợ cho lĩnh vực nông nghiệp là 1 tỷ 352,42 triệu USD. Quy đổi theo tỷ giá hiện nay (tỷ giá giao dịch ngày 17/9 là 1.368,3 won), con số này tương đương khoảng 1 nghìn 850,5 tỷ won, chưa bao gồm lâm nghiệp và thủy sản. Trong Kế hoạch thực hiện tổng hợp hợp tác phát triển quốc tế năm 2026, lĩnh vực nông lâm thủy sản cũng được bố trí 237,9 tỷ won.

Vấn đề là từ sau năm 2010, gần 2 nghìn tỷ won tiền thuế đã được rót riêng vào lĩnh vực nông nghiệp, nhưng lại không có tài liệu nào có thể trả lời số tiền này nhìn chung đã tạo ra những thay đổi gì. Không phải là không có chế độ đánh giá. Hằng năm đều có đánh giá của Ủy ban Hợp tác Phát triển Quốc tế và tự đánh giá của các cơ quan thực hiện, còn lĩnh vực nông nghiệp thì Viện Kinh tế Nông thôn Hàn Quốc phụ trách riêng việc quản lý kết quả. Tuy nhiên, đánh giá chỉ được thực hiện theo từng dự án, nên không có tài liệu tổng hợp thành quả so với tổng mức đầu tư tích lũy của toàn bộ lĩnh vực. Các chỉ số cũng thiên về đầu ra như số người được đào tạo hay công trình được hoàn thành, nên việc thu nhập của nông hộ tại nước tiếp nhận thực sự tăng bao nhiêu sẽ bị ngừng theo dõi ngay khi dự án kết thúc. 

Chuyên viên Kwon Taek-yoon, người được gặp để hỏi về kết quả của ODA nông nghiệp Hàn Quốc, là người trực tiếp thiết kế và thực thi các dự án. Từ tháng 2/2018 đến tháng 6/2024, ông Kwon từng giữ chức Cục trưởng Cục Hợp tác Kỹ thuật và Trưởng phòng Hợp tác Kỹ thuật Quốc tế thuộc Cơ quan Phát triển Nông thôn, phụ trách tổng thể dự án KOPIA tại 23 quốc gia (hiện là 22 quốc gia), đồng thời từng là Tổng thư ký các cơ chế hợp tác kỹ thuật nông nghiệp (AFACI·KAFACI·KoLFACI) với sự tham gia của 49 quốc gia ở châu Á, châu Phi và Mỹ Latinh (thời điểm ông còn đương chức). Sau khi nghỉ hưu, ông hoạt động với vai trò chuyên viên nông nghiệp của KOICA, thành viên hội đồng quản trị Viện Lúa gạo châu Phi và tư vấn nông nghiệp của Ngân hàng Phát triển châu Phi, qua đó có cả góc nhìn từ bên ngoài nước tài trợ. Những vấn đề ông nêu ra không thể xem nhẹ, bởi đó là nhận định của một nhân vật từng ở vị trí có nhiều động cơ để nói rằng đã có thành quả. Báo Công nghệ Nông nghiệp Hàn Quốc gần đây đã gặp chuyên viên Kwon để trao đổi về những vấn đề tại hiện trường ODA và các phương án thay thế. 
 

“Mỗi dự án đều có kết quả, nhưng cộng lại thì không giải thích được”

Chuyên viên Kwon Taek-yoon của KOICA cho biết: “Từng dự án nhỏ đều có kết quả, nhưng không có khung để đo lường chung hiệu quả của toàn bộ ODA nông nghiệp như cách một cửa hàng bách hóa cộng doanh thu theo từng tầng để ra tổng doanh thu”, đồng thời nói rằng “cần rà soát lại ODA từ câu hỏi liệu có thành quả tương xứng với tổng số tiền đã sử dụng hay không”.

Chuyên viên Kwon thừa nhận bản thân ông cũng không tự do khỏi câu hỏi này. Ông nhấn mạnh: “Khi còn là cục trưởng, tôi luôn trăn trở phải giải thích với người nộp thuế như thế nào về kết quả so với tổng đầu tư, nhưng chính tôi cũng không thể trả lời một cách tự tin”, và “nếu đặt câu hỏi này, nhiều nơi sẽ thấy không thoải mái, nhưng đây là câu hỏi bắt buộc nếu muốn chuyển ODA từ những dự án để khoe thành những dự án tạo ra kết quả thực chất”.
 

Dùng xe ủi làm ruộng rồi chụp ảnh là thành ‘kết quả’

Chuyên viên Kwon nêu Zanzibar, Tanzania như một ví dụ về hỗ trợ hạ tầng không tính đến điều kiện địa phương. Nếu san phẳng ruộng lúa, lớp đất mặt bị bóc đi và lớp đất nguyên sinh cằn cỗi lộ ra, khiến sản lượng năm sau có thể giảm gần một nửa. Những nông dân bị mất thu nhập không thể cầm cự được vài năm và chuyển sang nơi khác để canh tác theo cách cũ. Ông chỉ ra: “Người ta dùng xe ủi tạo ruộng mới, chụp ảnh rằng đã phát triển hàng nghìn héc-ta, nhưng 3-4 năm sau quay lại thì chỉ thấy cỏ cây um tùm”, đồng thời nói rằng “kết quả thực sự nằm ở việc thu nhập của nông dân có tăng và vấn đề của họ có được giải quyết hay không”.

Về tình trạng hư hại đất nông nghiệp tại Zanzibar, Tanzania, ông Choi Chan-won, Giám đốc Trung tâm Hợp tác Phát triển Quốc tế về Nông nghiệp và Thực phẩm thuộc Tổng công ty Cộng đồng Nông ngư nghiệp Hàn Quốc, cho biết: “Chúng tôi đến hiện trường kiểm tra mỗi tháng một lần, nhưng đến nay chưa có khiếu nại nào được tiếp nhận”, và “tôi được biết cuộc khảo sát cơ bản tại Tanzania do Viện Kinh tế Nông thôn Hàn Quốc thực hiện cũng cho thấy năng suất đã được cải thiện”. Tuy nhiên, ông trả lời: “Do xuất hiện chênh cao giữa đường nội đồng và ruộng lúa, hiện chúng tôi đang thực hiện dự án lắp đặt cầu nối”, đồng thời “sẽ kiểm tra lại xem có khiếu nại nào đã được nêu ra hay không và tình hình hiện trường ra sao”.

Ông cho rằng vấn đề máy móc nông nghiệp được hỗ trợ nhưng bị bỏ không tại địa phương cũng xuất phát từ cùng một gốc rễ. Hàn Quốc có thể thành công trong cơ giới hóa vì trong quá trình tăng trưởng kinh tế, các cơ chế như cho vay qua hợp tác xã nông nghiệp, hỗ trợ vốn mua máy nông nghiệp và giảm nhẹ nợ đã cùng vận hành. Nếu chỉ đưa máy móc đến các nước đang phát triển không có những cơ chế như vậy thì máy móc không thể được sử dụng. Chuyên viên Kwon nói: “Vấn đề bắt đầu từ ảo tưởng rằng cứ mang thứ của Hàn Quốc sang là mọi chuyện sẽ xong”, và “máy móc bị gỉ sét nghĩa là đó không phải là thứ họ cần, mà là thứ chúng ta muốn phô bày”.

Công nghệ nông nghiệp thâm canh của Hàn Quốc và các giống hạt đắt tiền cũng dễ trở thành “chiếc bánh vẽ” đối với nông dân địa phương. Chuyên viên Kwon nói: “Chúng ta mang những giống lai đắt tiền đi khoe, nhưng ở địa phương họ không thể mua được”, và “điều cần cảnh giác nhất trong ODA là thiếu cân nhắc về tính bền vững”.
 

Không có chuyên gia, các bộ ngành lại phân tán

Điều mà chuyên viên Kwon cho là cấp bách nhất là con người. Nông nghiệp ở nước ngoài đòi hỏi chuyên môn rộng, từ sinh thái cây trồng đến thể chế và văn hóa địa phương, nhưng cách làm cử người đi trong thời gian ngắn trong khi vẫn có công việc chính bộc lộ giới hạn rõ rệt. Ông nói: “Có thể đưa phiên dịch lên máy bay, nhưng vấn đề là liệu có thể biến điều đó thành thành quả chiến lược hay không”, và “khi tìm người để làm ODA nông nghiệp một cách đúng nghĩa thì lại không có”. Theo Dịch vụ Thống kê Giáo dục (KESS), tính đến năm 2026, số sinh viên nhập học các trường nông nghiệp (bao gồm cả cao đẳng) là 6.294 người. Ông cũng bổ sung đề xuất rằng cần đào tạo ít nhất vài chục người trong số này thành nhân lực chuyên môn về nông nghiệp nước ngoài.

Sự phân mảnh trong hệ thống triển khai cũng là trở ngại. ODA nông nghiệp được KOICA, Bộ Nông nghiệp, Thực phẩm và Nông thôn cùng Tổng công ty Cộng đồng Nông ngư nghiệp Hàn Quốc, KOPIA của Cơ quan Phát triển Nông thôn và các đơn vị khác thúc đẩy riêng rẽ. Trong cuộc kiểm toán định kỳ Cơ quan Hợp tác Quốc tế Hàn Quốc do Ủy ban Kiểm toán và Thanh tra công bố vào tháng 1/2026, kết quả kiểm tra 29 trường hợp có nội dung liên kết cụ thể trong số 126 dự án liên kết được chỉ định cho thấy 19 trường hợp (65,5%) trên thực tế không hề được liên kết.

Theo ví dụ mà Ủy ban Kiểm toán và Thanh tra đưa ra, dự án chuỗi giá trị lúa gạo Ghana, trong đó Cơ quan Phát triển Nông thôn dự kiến phát triển giống tốt và KOICA sẽ phổ biến giống này, đã không thể liên kết vì đến thời điểm KOICA mua và phân phối giống, việc phát triển giống của Cơ quan Phát triển Nông thôn vẫn chưa hoàn tất. Ngoài ra, khóa đào tạo công nghệ hội tụ máy móc nông nghiệp và nông trại thông minh của KOICA được gắn với dự án nâng cao mức độ sử dụng máy nông nghiệp tại Lào của Bộ Nông nghiệp, Thực phẩm và Nông thôn, nhưng do được tổ chức dưới dạng đào tạo đa quốc gia nên không có bất kỳ học viên nào từ Lào. Ủy ban Kiểm toán và Thanh tra chỉ ra rằng ngay từ đầu các dự án khó có khả năng liên kết đã được chọn làm dự án liên kết, đồng thời việc hướng dẫn và giám sát thực hiện cũng lỏng lẻo.
 

Những trường hợp thành công với ít tiền nằm ở ‘giải quyết vấn đề’

Chuyên viên Kwon nói rằng rõ ràng cũng có những trường hợp thành công. Nghiên cứu viên Kang Kyung-ho của Viện Khoa học Cây lương thực Quốc gia thuộc Cơ quan Phát triển Nông thôn đã được phái cử sang Senegal thông qua Cơ chế Hợp tác Công nghệ Nông nghiệp và Thực phẩm Hàn Quốc - châu Phi (KAFACI), xây dựng cơ sở chọn tạo giống tại địa phương và phát triển các giống bằng cách lai giống lúa kiểu Tongil với nguồn gen châu Phi. Giống “ISRIZ” được tạo ra theo cách này được đánh giá có năng suất cao gấp đôi giống Sahel vốn được trồng trên phạm vi toàn quốc tại địa phương và có chất lượng cơm ngon, đồng thời tổng cộng 5 giống đã được phát triển, bao gồm 2 giống tại Senegal và các giống ở Malawi, Mali. Đó không phải là cách Hàn Quốc mang sẵn câu trả lời đến, mà là hỗ trợ để các nhà khoa học địa phương đến Cơ quan Phát triển Nông thôn nghiên cứu trực tiếp và phản ánh kết quả đó vào chính sách của nước họ. Chuyên viên Kwon giải thích: “Dự án đã được OECD chọn là trường hợp tiêu biểu về hợp tác quốc tế đổi mới, nhưng không tốn nhiều tiền”, và “đó là vì chúng ta không đơn giản đem tiền cho họ, mà cùng nhau giải quyết vấn đề”.

Ở nước ngoài cũng có trường hợp ODA chiến lược kéo dài hàng chục năm đã quay trở lại thành lợi ích của chính quốc gia tài trợ. Chuyên viên Kwon nói: “Trước đây, Nhật Bản đã hỗ trợ phát triển đậu tương ở Brazil trong thời gian dài và góp phần đưa Brazil trở thành nước xuất khẩu đậu tương lớn nhất thế giới”, đồng thời cho biết “khi trực tiếp nghe từ người phụ trách của Trung tâm Nghiên cứu Nông nghiệp Quốc tế Nhật Bản, họ phân tích rằng người nộp thuế Nhật Bản hằng năm cũng nhận được lợi ích lớn hơn thế”, và “nếu có thành quả như vậy thì ai còn soi xét ngân sách nữa”.

Chuyên viên Kwon nhận định cơ hội vẫn đang mở. Ông nói: “Có nghiên cứu cho thấy trong canh tác lúa ở châu Phi, thiệt hại do đàn chim vào mùa thu hoạch trung bình lên tới 30%”, và “nếu doanh nghiệp Hàn Quốc phát triển được thiết bị giải quyết những vấn đề tại hiện trường như vậy, nông dân sẽ mua dù chính phủ không đứng ra mua; cuối cùng, nếu giải quyết được vấn đề cho họ thì cơ hội cũng sẽ đến với chúng ta, đó chính là cùng có lợi”.
 

Chính phủ cũng nêu khẩu hiệu ‘chiến lược’, nhưng

Chính phủ cũng đã báo hiệu chuyển hướng. Tháng 2/2026, Bộ Nông nghiệp, Thực phẩm và Nông thôn đưa ra định hướng thay đổi cơ cấu sang ODA nông nghiệp chiến lược gắn với xuất khẩu. Tuy nhiên, có lo ngại rằng nếu chỉ thay khẩu hiệu mà không có hệ thống đo lường kết quả và nhân lực chuyên môn phụ trách việc đó thì rốt cuộc cũng chỉ trở thành một dạng hỗ trợ phân tán khác.

Chuyên viên Kwon đề xuất thành lập một quỹ chuyên môn độc lập chuyên trách phát triển nông nghiệp ở nước ngoài như một phương án thay thế. Ông nói: “Nếu chỉ cần làm dự án tốt, chúng ta cũng có thể thu hút nguồn vốn từ các tổ chức quốc tế như Ngân hàng Thế giới hay Ngân hàng Phát triển châu Á”, và “không phải để đổ lỗi cho ai, mà là để biến ODA từ chuyện đem ra khoe thành một hoạt động tạo ra cơ hội”.