[Direktor Oh Myong-gyuning Mo‘g‘uliston hisoboti] Mo‘g‘uliston yerida 40 yildan ortiq vaqtdan so‘ng sholi yig‘ib olindi

Mo‘g‘uliston ham guruch yeydi

Mo‘g‘ulistonda go‘sht asosiy oziq-ovqatdir. Guruch iste’mol qilina boshlaganiga bor-yo‘g‘i 50 yilcha bo‘lgan, ammo Mo‘g‘uliston aholisi soniga nisbatan katta miqdordagi guruchni chetdan 100% import qiladigan mamlakatdir. Mo‘g‘uliston Koreya Respublikasidan taxminan 15 baravar katta keng hududga ega. Biroq ekin maydoni 1% dan kam. Nega ular birdan guruch yeyishni boshladi? Men ham aniq bilmayman, ammo ko‘plab mo‘g‘ullar Koreyada o‘qiydi yoki ish uchun Koreyaga boradi. Mo‘g‘uliston aholisining taxminan 10% i Koreyada bo‘lgan degan gap bor. Hozir ham 60 mingdan ortiq mo‘g‘ul Koreyada yashayotgani aytiladi. Shu sababli Mo‘g‘ulistonga kelgan koreyaliklar til bilmagani uchun qiynalsa, odatda biror mo‘g‘ul paydo bo‘lib, koreys tilida yordam beradi. Mo‘g‘uliston markazi direktori lavozimiga ilk bor tayinlanganimda Oziq-ovqat, qishloq xo‘jaligi va yengil sanoat vazirligi vazir o‘rinbosari bilan uchrashdim. Birinchi uchrashuv kuniyoq Koreyaning sholi yetishtirish texnologiyasini Mo‘g‘ulistonga joriy etishga yordam berishimni so‘rashdi.
 

Mo‘g‘ulistonda sholi yetishtirish oson emas, turli mamlakatlar 40 yildan ortiq urinib ko‘rgan, ammo hosil ola olmagan

Mo‘g‘uliston yozida kunduzi harorat ayrim hududlarda 30℃ dan oshadi. Ammo kechasi 15℃ atrofida, juda salqin bo‘ladi. Bu sholi yashashi uchun oson joy emas. Bundan tashqari, yillik yog‘in miqdori 300mm atrofida bo‘lib, sholi uchun zarur suv miqdoridan ancha kam. Yaponiya, Xitoy, Vyetnam, Mo‘g‘uliston qishloq xo‘jaligi ilmiy-tadqiqot institutlari, universitetlar, va ilg‘or dehqonlar 40 yildan ortiq uringan, ammo hosil yig‘ish bosqichigacha yetib bormagan. Biroq Mo‘g‘uliston tomondagi qabul qiluvchi tashkilot — Oziq-ovqat, qishloq xo‘jaligi va yengil sanoat vazirligi vazir o‘rinbosarining iltimosini e’tiborsiz qoldira olmadim. Shuning uchun, avval bir bor sinab ko‘rib, keyin qiyin deyish kerak, degan fikr bilan Mo‘g‘uliston bo‘ylab ob-havo sharoitlarini o‘rgandim, ilgari muvaffaqiyatsiz bo‘lsa-da urinishlar bo‘lgan hududlarga bordim va tadqiqotchilar bilan ham uchrashdim. Ammo ko‘p ma’lumot olish imkoni bo‘lmadi. Shu bois meteorologik ma’lumotlar, tuproq tahlili ma’lumotlari va suv ta’minotini yo‘lga qo‘yish mumkin bo‘lgan hududlarni avval aniqlab, 2024 yilda ilk bor sholi ko‘chatlarini ko‘chirdik. Ammo sholi ko‘chirilganidan 2 hafta o‘tib, barcha sholi qurib qoldi. Haqiqatan ham qiyin ish ekanini angladim. Lekin nega barcha sholi qurib qoldi? Bu meni qiziqtirdi va shunchalik oson taslim bo‘lish ham to‘g‘ri emasdek tuyuldi.
 

K-qishloq xo‘jaligining tavakkal chaqirig‘i, olis tog‘larga qor yog‘ayotgan paytda sholi urug‘ini ekish

2025 yilda ishni o‘tgan yilgi muvaffaqiyatsizlik sabablarini tahlil qilishdan boshladik. Birinchidan, muvaffaqiyatsizlikka uchragan ekin maydoni KOPIA Mo‘g‘uliston markazi tuproq tekshirgan joy emas edi. Ko‘chatlarni yaxshi yetishtirib, ko‘chirish uchun sinov maydoniga olib borganimizdan so‘ng, u yerdagi muassasa rahbari birdan tuproq tekshirilgan joyda tajriba ekini o‘tkazib bo‘lmasligini aytdi. Sholi ko‘chirilgach, tuproq namunalarini tahlil qilsak, tuproq kislotaliligi oziqa moddalarini o‘zlashtirish imkoni bo‘lmaydigan darajada yuqori qiymat ko‘rsatdi.
Ikkinchidan, yetib borish muammo edi. Bu hatto ikki marta borishimiz qiyin bo‘lgan eng chekka joylardan biri bo‘lgani uchun yuzaga kelgan muammolarni hal qilishga vaqt yo‘q edi. Shu sababli 2025 yilda Xovd viloyati Bulgan tumani hududida tajriba ekini o‘tkazdik. Bu yer ham chekka bo‘lsa-da, jamoat transportidan foydalanish mumkin bo‘lgan joy edi. Tuproq kislotaliligi ham yomon emas edi. Biz sholi urug‘larini olib, Bulgan tumanidagi eskiroq mehmonxonaning hojatxonasida urug‘larni dezinfeksiya qildik, undirdik va keyin ko‘chat patnislariga ekdik. Olis tog‘larda oppoq qor yog‘ayotgan edi. O‘sha yili miqdor ko‘p va don sifati yuqori bo‘lmasa ham, nihoyat oxirgi hosil yig‘ish bosqichigacha muvaffaqiyatga erisha oldik.

 K-qishloq xo‘jaligi, sen kimsan?

Bir vaqtlar qishloq xo‘jaligi haqidagi yangilik maqolasini ko‘rgan edim. Afrika haqidagi xabar bo‘lsa kerak, unda Afrika qishloq xo‘jaligiga aloqador yuqori martabali amaldor Koreyada ‘qishloq xo‘jaligi xudosi yashayotgandek’ deb aytgani yozilgan edi. Afrikada ham mamlakatimiz qishloq xo‘jaligi olimlari ko‘p ishlarni qilayotganga o‘xshaydi. Mo‘g‘ulistonda KOPIA Mo‘g‘uliston markazi bor. Hozirgacha muvaffaqiyat hosil bosqichigacha yetishdan iborat edi, ammo pishish darajasi taxminan 30% bo‘lgani uchun sanoatlashtirish uchun yetarli emas edi.

2026 yilda maqsad past pishish darajasi va guruch sifatini oshirib, sanoatlashtirishga imkon yaratish hamda Mo‘g‘ulistonda ilk bor oddiy aholiga sotish bosqichigacha olib chiqish edi. Mo‘g‘uliston yerida sholi yetishtirishni hosil bosqichigacha olib chiqishning o‘zi katta ish bo‘lsa-da, endi Koreyadagiga o‘xshash darajadagi sholi hosildorligi va sifatiga erishish maqsadi qo‘yildi.

Aprel oyida sovuq shamol hali tinmagan paytda yana sholi urug‘larini olib, Mo‘g‘ulistonning g‘arbiy chekkasidagi Xovd viloyatiga yo‘l oldim. Mo‘g‘uliston Xovd viloyati Qishloq xo‘jaligi boshqarmasining ikki eski issiqxonasini ijaraga olib, teshik joylarini yamadik, so‘ng sholi urug‘ini ekish uchun ko‘chat patnislari va ko‘chatxonani tayyorladik. Ekishdan darhol keyin qor yog‘di va sovuq ob-havo sabab nihollar o‘z vaqtida chiqmay qoldi. Darhol ko‘chatxonaga terilgan patnislarni yig‘ib, qutilardek ustma-ust taxladik va ustini noto‘qima mato hamda plyonka bilan yopdik. Bu unib chiqish uchun zarur haroratni ta’minlash usuli edi. Oradan 2~3 kun o‘tgach, nihollar yer yuziga chiqa boshladi. Shu tarzda 40 kun o‘tdi va sholini ko‘chirish mumkin bo‘ldi.

Endi esa asosiy dalada sholi yetishtirishda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan muammolarni hal qilishimiz kerak edi. Bunday yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan muammolarni o‘tgan yili boshdan kechirganimiz uchun tayyorgarlik ko‘ra oldik. Sovuq suv sabab o‘sish kechikishini iliq suv havzasi yaratib oldini oldik, ekin hududida yovvoyi hayvonlar ko‘p bo‘lgani uchun panjara ham o‘rnatdik. Shu tayyorgarliklarni tugatib, 3 iyun kuni yaxshi o‘sgan ko‘chatlarni dalaga ko‘chirdik. Ammo sovuq havo va daladagi suvning hali ham sovuqligi sababli sholining o‘sishi kutganimizdan boshqacha sekinlashayotgan edi. Mamlakatimiz tog‘li hududlaridagi dehqonlar sovuq havoda ham o‘sa oladigan navlar va yetishtirish usullarini yaxshi bilishadi. Biz sovuq hududlarda ham yaxshi o‘sadigan ‘Jinbu Olbyeo’ navini ekdik, sovuqqa chidashi uchun kaliyli o‘g‘it ham berdik. Mo‘g‘ulistonning Xovd viloyatida sovuq va qor erta kelgani sabab kechi bilan 25 sentyabr atrofida hosilni yig‘ib olish kerak. Ammo bir necha kun yetishmaydigandek edi. Chunki boshida sholi urug‘ini undirish kechikkan, ko‘chirishdan keyin esa ko‘chatlar zaif edi. Oktabr boshida pishish sur’ati kutilganidan sekin bo‘lib, xavotirga soldik, ammo keyin Mo‘g‘ulistonning kuchli yorug‘ligi va harorati buni yengib o‘tishga yordam berdi.
 

Qahraton sovuq yurtida sarg‘aygan sholi boshoqlari bog‘landi

29 sentyabr kuni Mo‘g‘ulistonning g‘arbiy chekkasi Xovd viloyatidagi Koreya Qishloq taraqqiyoti ma’muriyati KOPIA Mo‘g‘uliston markazining sholi tajriba maydonida oltinrang sholi boshoqlari don-don bo‘lib yetildi. Mo‘g‘ullar hayratini yashira olmadi. Xovd viloyati hokimi mamlakatimizdan olib kelingan kombayn bilan hosil yig‘ish jarayonini darhol Facebook sahifasiga joyladi. Kelgan har bir kishi sholi boshoqlarini ko‘rib hayratlandi, koreys tegirmonida guruch qilib, pishirilgan guruch ta’mini ko‘rib yana hayratlandi. Ta’m baholashda mo‘g‘ullarning aksariyati ta’m sinovi jadvalidagi Excellent katagiga belgi qo‘ydi. Kombayn bilan taxminan 3500㎡ maydondan yig‘ilgan miqdor ho‘l sholi sifatida 70 dan ortiq qop bo‘ldi. Quritilganda ancha kamayadi, ammo bu katta miqdor edi. Shu tariqa hosilni yig‘ib tugatib, apreldan oktabrgacha davom etgan 2026 yilgi Mo‘g‘ulistonda sholi yetishtirish tajribasini yakunladik. Sholi yetishtirishda qatnashgan koreyalik tadqiqotchilar, mutaxassislar va mahalliy xodimlar sinov davri davomida hilpirab turgan faxrli Teguqgi bayrog‘ini birga tushirar ekan, o‘tgan og‘ir kunlar haqidagi o‘ylar va Koreya Respublikasi bilan faxrlanish hissi ko‘nglimizni to‘lqinlantirdi. Biz Mo‘g‘ulistonda 40 yildan ortiq vaqtdan so‘ng sholi hosili oldik. Bu juda kichik ish bo‘lsa-da, Koreya fuqarosi sifatida, Koreya Respublikasining qishloq xo‘jaligi tadqiqotchisi sifatida o‘z yo‘limda mamlakatim uchun kichik bir hissa qo‘shgandek bo‘ldim.