[Ekspert ustuni] Avtonom qishloq xo‘jaligi davrida xavfsizlik standartlari ham birga rivojlanishi kerak

[Ekspert ustuni] Daedong kompaniyasining Agricultural AX’ni ilgari surish bo‘yicha TF bo‘limi rahbari Li Kvang-uk
 

Janubiy Koreya qishloq xo‘jaligi hozir ulkan burilish nuqtasida turibdi. Qishloq hududlarida aholining qarishi, surunkali ishchi kuchi tanqisligi va iqlim o‘zgarishi tufayli ishlab chiqarishdagi noaniqlikning ortishi shuni ko‘rsatadiki, faqat an’anaviy usullar bilan barqaror qishloq xo‘jaligi kelajagini kafolatlash qiyin. Shunday o‘zgarishlar fonida AI asosidagi avtonom qishloq xo‘jaligi texnologiyasi kelajak qishloq xo‘jaligining asosiy texnologiyasi sifatida e’tibor qozonmoqda.

Ayniqsa, traktorlar, ko‘chat ekish mashinalari va kombaynlar kabi qishloq xo‘jaligi texnikalarining atrof-muhitni anglab, mustaqil qaror qabul qilib, ishni bajarishiga imkon beruvchi avtonom ishlash texnologiyasining ahamiyati ortib bormoqda. Qishloq xo‘jaligi rivojlangan davlatlar avtonom qishloq xo‘jaligi texnikasini kelajakdagi agrar raqobatbardoshlikni ta’minlashning muhim vositasi deb bilib, texnologiya rivojini jadallashtirmoqda, Koreyada ham AI asosidagi avtonom qishloq xo‘jaligi texnologiyasini ishlab chiqish tez sur’atlarda davom etmoqda.

Daedong ham bu yil Koreyadagi ilk AI traktorni taqdim etib, avtonom qishloq xo‘jaligi davriga jiddiy tayyorgarlik ko‘rmoqda. Daedong AI traktori oddiy GPS asosidagi to‘g‘ri yurishni qo‘llab-quvvatlash darajasidan ancha yuqori bo‘lib, haqiqiy dala sharoitini o‘zi anglaydigan va baholaydigan texnologiya bilan jihozlangan. Transport vositasiga o‘rnatilgan 6 ta vision kamera sholi dalalari va ekin maydonlari chegaralarini, ekin holatini hamda to‘siqlarni real vaqt rejimida aniqlaydi. Yuqori aniqlikdagi joylashuv tizimi RTK-GPS va kompaniyaning o‘zi ishlab chiqqan on-device AI texnologiyasi bilan birgalikda, ushbu qishloq xo‘jaligi texnikasi ish yo‘nalishini belgilab, vazifalarni avtonom tarzda bajarishga mo‘ljallangan.

Bunday texnologik taraqqiyot bilan tanishgan ko‘pchilik tabiiy ravishda bitta savolni beradi: "Endi traktor o‘zi ishlasa, demak odam kerak bo‘lmay qoladimi?"

Nega bu hali to‘liq uchuvchisiz emas, balki ‘xavfsiz avtomatlashtirish’ bosqichida
Xulosani avval aytsak, hozircha unday emas. Mamlakatdagi avtonom qishloq xo‘jaligiga oid amaldagi xavfsizlik standartlariga ko‘ra, avtonom ishlayotgan qishloq xo‘jaligi texnikasi foydalanuvchi tomonidan yaqin masofadan albatta kuzatib borilishi kerak. Daedong AI traktori ham foydalanuvchining smartfoni traktor atrofidagi ma’lum masofa ichida bo‘lgandagina avtonom ishlashi mumkin bo‘ladigan tarzda ishlab chiqilgan. Bu texnologiya yetishmasligidan ko‘ra, sanoatning dastlabki bosqichidagi xavfsizlikni eng ustuvor deb biladigan institutsional mezonlar bilan bog‘liq.

Qishloq xo‘jaligi texnikasi oddiy avtomobillarga qaraganda ancha murakkab va tartibsiz muhitda harakatlanadi. Sholi dalasi qirralari va qiyaliklar, yer sathining kutilmagan o‘zgarishi, oldindan aytish qiyin bo‘lgan to‘siqlar, odamlar yoki hayvonlarning to‘satdan yaqinlashuvi kabi turli xavf omillari mavjud. To‘liq uchuvchisiz holatda baxtsiz hodisa yuz bersa, javobgarlik foydalanuvchigami yoki ishlab chiqaruvchigami tegishli ekani borasida huquqiy va institutsional jihatdan hali ham aniq hal qilinmagan masalalar ko‘p.

Shu sababli, hozirda mamlakat ichida ham, xorijda ham avtonom qishloq xo‘jaligi texnologiyalarining aksariyati ‘to‘liq uchuvchisiz’ bosqichdan ko‘ra ‘xavfsiz avtomatlashtirish’ bosqichida qolmoqda. Shimoliy Amerika boshchiligidagi yirik agrar bozorlarda avtonom haydash texnologiyasi faol rivojlanayotgan bo‘lsa-da, inson umuman aralashmaydigan to‘liq uchuvchisiz ishlar ommalashdi, deb aytish qiyin.

Yangi xavfsizlik vositasi: AI vision texnologiyasi
Biroq avtonom haydash texnologiyasining rivojlanishi albatta faqat yangi xavflarni anglatmaydi. Aksincha, vision asosidagi anglash va qaror qabul qilish texnologiyasi qanchalik takomillashsa, u odamlar qishloq xo‘jaligi texnikasini bevosita boshqarganda yuz berishi mumkin bo‘lgan baxtsiz hodisalarni kamaytirish yo‘nalishida rivojlanishi ehtimoli shunchalik yuqori.

Fermerlarda uzoq davom etadigan ish jarayonida charchoq to‘planishi mumkin, shuningdek bir lahzalik e’tiborsizlik yoki ko‘r maydonlar sabab qiyaliklar va dala qirralaridagi xavf omillarini kech payqashi mumkin. Bunga qarshi ravishda, qishloq xo‘jaligi texnikasiga o‘rnatilgan kameralar va sensorlar haydovchining nigohi yetishi qiyin bo‘lgan hududlarni ham doimiy kuzatadi. 

Yerning qiyaligi, atrofdagi to‘siqlar va transport vositasi harakatini real vaqt rejimida tahlil qiladigan texnologiyalar rivojlansa, ag‘darilish xavfini oldindan aniqlab, ishni to‘xtatish yoki yo‘nalishni o‘zgartirish mumkin bo‘ladi. Odamlar yoki boshqa qishloq xo‘jaligi texnikasi bilan to‘qnashuv ehtimolini erta aniqlab, tezlikni pasaytirish yoki to‘xtash funksiyalari ham yanada mukammallashadi. Ya’ni, kelajakda AI va vision kameralar ish muhitini doimiy nazorat qilib, inson qarorini shunchaki almashtirishdan tashqari, odam ko‘zdan qochirishi mumkin bo‘lgan xavflarni ham to‘ldiruvchi yangi xavfsizlik vositasiga aylanishi mumkin.

Texnologik evolyutsiyaga mos institutsional xavfsizlik samaradorligi standartlarini yaratish
So‘nggi paytlarda AI vision texnologiyasi, to‘siqlarni aniqlash sensorlari, masofaviy monitoring tizimlari va aniq joylashuvni boshqarish texnologiyalari tez rivojlanmoqda. Hozircha foydalanuvchi ish holatini yaqin masofadan kuzatishi kerak, biroq texnologiya yetarlicha takomillashib, baxtsiz hodisalarning oldini olish samaradorligi tasdiqlansa, xavfsizlik standartlari ham shunga mos ravishda rivojlanishi zarur.

Masalan, foydalanuvchi qishloq xo‘jaligi texnikasi yaqinidami-yo‘qmi degan mezon asosida avtonom ishga ruxsat berish usulidan tashqari, texnika xavfli vaziyatlarni qanchalik aniq anglay olishi va xavfsiz to‘xtashi, ag‘darilish va to‘qnashuv ehtimolini qanchalik samarali oldini olishi kabi haqiqiy xavfsizlik samaradorligiga asoslangan standartlarni ishlab chiqish variantini ham ko‘rib chiqish mumkin.

Biz e’tibor qaratishimiz kerak bo‘lgan jihat shundaki, avtonom qishloq xo‘jaligining maqsadi shunchaki ‘odamsiz qishloq xo‘jaligi’ yaratish emas. Asl maqsad fermerlarning mehnat yukini kamaytirish va qishloq xo‘jaligi ishlarini yanada xavfsiz hamda samarali bajarishga imkon beradigan yangi agrar tizim yaratishdir.
 

Barqaror kelajak qishloq xo‘jaligi uchun texnologik rivojlanish va institutsional takomillashtirish
Avtomobil sanoati ham boshidanoq to‘liq avtonom haydash imkoniyatiga ega bo‘lmagan. Texnologik rivojlanish bilan birga xavfsizlik standartlari, qonun va institutlar, shuningdek ijtimoiy kelishuv ham bosqichma-bosqich rivojlandi. Avtonom qishloq xo‘jaligida ham xuddi shunday. Endi AI texnologiyasi rivojlanish sur’atiga mos ravishda xavfsizlik standartlari va tegishli tizimlar ham birga rivojlanishi kerak.

Janubiy Koreya qishloq xo‘jaligi haqiqiy avtonom qishloq xo‘jaligi davriga o‘tishi uchun nafaqat kompaniyalar, balki hukumat, sanoat va ilmiy-tadqiqot muassasalari ham xavfsizlik va texnologik taraqqiyot o‘rtasidagi muvozanat nuqtasini birgalikda topishi kerak. Agar texnologiya mavjud usullarga qaraganda yuqoriroq xavfsizlikni ta’minlay olsa, buni xolisona tekshirib, institutsional tizimga aks ettira oladigan mexanizm ham yaratilishi lozim.

Qishloq xo‘jaligining kelajagi shunchaki odamsiz uchuvchisiz ishlarda emas. Faqat inson tajribasi va AI’ning qaror qabul qilish qobiliyati bir-birini to‘ldirganda, texnologik innovatsiya va xavfsizlik standartlari birga rivojlangandagina Janubiy Koreya qishloq xo‘jaligi yanada xavfsiz va barqaror raqobatbardoshlikka ega bo‘ladi.