[Kim Hyeong-seok ustuni] Ekinlarni yetishtirishni boshqarish robotlari davri kelmoqda

[Kim Hyeong-seok ustuni] Jeonbuk Milliy universiteti professori Kim Hyeong-seok (Intellektual robototexnika tadqiqot instituti direktori)
 

Janubiy Koreya qishloq xo‘jaligi hozir muhim burilish nuqtasida turibdi. Qishloq aholisi misli ko‘rilmagan tezlikda kamaymoqda, fermerlarning o‘rtacha yoshi esa allaqachon 60 yoshning oxiridan oshib ketgan. 

Har bir qizg‘in mavsumda ishchi kuchi topilmagani sababli odamlar bir yillik hosildan voz kechishga yoki ekin maydonlarini qisqartirishga majbur bo‘layotgan achchiq manzaralar takrorlanmoqda. Keksaygan fermerlarning ko‘z yoshli fidoyiligi va qurbonligi bilan tayangan qishloq xo‘jaligimizning ustuni endi o‘z chegarasiga yetdi.

Biz yanada og‘riqli tarzda yuzlanishimiz kerak bo‘lgan haqiqat shuki, bu tarkibiy inqirozni mavjud an’anaviy qishloq xo‘jaligi texnikalari bilangina aslo yengib bo‘lmaydi. O‘tgan bir asr davomida traktorlar va kombaynlar qishloq xo‘jaligi unumdorligini keskin oshirgan buyuk ixtirolar bo‘ldi. 

Biroq ular asosan yer haydash va hosil yig‘ish kabi muayyan davrlardagina jadal qo‘llanadi. Aslida eng katta mehnat talab etiladigan ekishdan keyingi 5–6 oylik o‘sish davrida esa fermerlar hanuz dalani o‘zlari kuzatib turishga majbur. Chunki begona o‘tlarni yulish, kasallik va zararkunandalarga qarshi kurashish, suv va o‘g‘it berish, ekinlarni birma-bir tekshirish va hosilni saralab yig‘ish kabi mashaqqatli ishlar hanuz inson zimmasida qolmoqda.

Kelajak qishloq xo‘jaligining vazifasi va asosiy masalasi aynan shu yerda. Endi bizga yana bitta traktor yoki yanada ulkan kombayn kerak emas. Bizga fermerning qo‘li va oyog‘iga aylanib, ekinning butun o‘sish jarayonini yaqindan boshqara oladigan “ekinlarni yetishtirishni boshqarish robotlari”ni joriy etish zarur.

Yetishtirishni boshqarish robotlari oddiy avtomatlashtirilgan mashinalar emas, balki sun’iy intellekt (AI)ning ko‘zi va miyasi bilan jihozlangan, o‘zi mustaqil qaror qabul qila oladigan, ochiq dalalarda erkin harakatlanadigan va murakkab qishloq xo‘jaligi ishlarini bajaradigan yangi konsepsiyadagi intellektual qishloq xo‘jaligi tizimidir. Bu yagona avtonom harakat platformasiga ehtiyojga qarab begona o‘tlarni yo‘qotish, himoya ishlari, o‘g‘itlash, sun’iy changlatish, uchini qirqish, o‘sishni diagnostika qilish va saralab hosil yig‘ish kabi turli ish jihozlarini tanlab o‘rnatish mumkin bo‘lgan ko‘p maqsadli intellektual qishloq xo‘jaligi robot tizimidir. 

Jahon bozori allaqachon bu ulkan o‘zgarishni boshlab yubordi. Fransiyaning Naïo Technologies kompaniyasining avtonom begona o‘t yo‘qotuvchi robotlari fermalarda ishlamoqda, AQShning Carbon Robotics kompaniyasi esa AI faqat begona o‘tlarni ajratib olib, ularni lazer bilan yo‘q qiladigan hamda o‘g‘it va pestitsidlarni faqat kerakli joylarga sepadigan texnologiyani tijoratlashtirdi. Ilgari faqat insonga xos deb qaralgan nozik ishlar tez sur’atda sun’iy intellekt va robotlar bilan almashtirilmoqda.

Biroq hozirgacha ishlab chiqilgan texnologiyalarning cheklovi shundaki, ular faqat muayyan funksiyalarga yo‘naltirilgan. Ular begona o‘tlarni yo‘qotish, himoya qilish yoki hosil yig‘ishdan faqat bittasini bajaradi, ekishdan tortib hosil yig‘ishgacha bo‘lgan butun jarayonni integratsiyalashgan holda boshqaradigan robotlar esa hali bo‘shliq bo‘lib qolmoqda. Biz e’tibor qaratishimiz kerak bo‘lgan “ekinlarni yetishtirishni boshqarish roboti” aynan shu cheklovni yengib o‘tadigan keyingi avlod integratsiyalashgan yechimidir. Bu turli funksiyalarni yagona intellektual platformaga birlashtirib, kundalik yetishtirish ishlarini to‘liq zimmasiga oladigan “AI qishloq xo‘jaligi ishchisi”ni ro‘yobga chiqarish demakdir.

Qishloq xo‘jaligi tarixiga nazar tashlasak, bunday evolyutsiya muqarrar. Qishloq xo‘jaligi inson va hayvon kuchiga tayangan birinchi avloddan o‘tib, traktor markazidagi ikkinchi avlod mexanizatsiyalashgan qishloq xo‘jaligini boshdan kechirdi va GPS hamda sensor texnologiyalariga asoslangan uchinchi avlod aniq dehqonchilikka rivojlandi. Endi esa biz sun’iy intellekt vaziyatni o‘zi baholab, ishni o‘zi bajaradigan to‘rtinchi avlod intellektual qishloq xo‘jaligi ostonasida turibmiz. O‘tmishdagi mashinalar insonning jismoniy kuchini almashtirgan bo‘lsa, yetishtirishni boshqarish robotlari insonning ko‘zi, qo‘li va hatto fikr yuritish qobiliyatining o‘rnini bosadi.

Bu evolyutsiyaning yakuniy manzili aniq. Bu fermerlar og‘ir mehnatdan butunlay xalos bo‘ladigan “uchuvchisiz qishloq xo‘jaligi” (Unmanned Farming) davrini ro‘yobga chiqarishdir. Dalalarda son-sanoqsiz robotlar o‘zaro hamkorlikda ishlaydigan, AI tizimlari butun fermani real vaqt rejimida boshqaradigan, fermerlar esa buni smartfon ekranidan nazorat qiladigan farovon kelajak uzoq emas.

AQSh va Yevropa kabi qishloq xo‘jaligi rivojlangan mamlakatlar allaqachon intellektual qishloq xo‘jaligi tizimlarini ishlab chiqishga bor kuchini tikib, ulkan sarmoyalar kiritmoqda. Kelajak qishloq xo‘jaligining raqobatbardoshligi endi “qancha qishloq xo‘jaligi yeriga egalik qilish” bilan emas, balki “qanchalik ilg‘or AI va robototexnika texnologiyalariga ega bo‘lish” bilan belgilanadi.

Bizga berilgan vaqt unchalik ko‘p emas. Agar hozir bu oltin fursatni qo‘ldan boy bersak, Janubiy Koreya qishloq xo‘jaligi yo‘qolish va unumdorlikning qulashi kabi halokatli murakkab inqirozga duch keladi. Ammo agar biz bir qadam oldinga chiqib, dadil chaqiriqni qabul qilsak, butun dunyo uchuvchisiz qishloq xo‘jaligi bozoriga yetakchilik qiladigan intellektual agrar davlatga aylanishimiz mumkin.

Agar 20-asr qishloq xo‘jaligi traktorlar orqali mexanizatsiyaga erishgan bo‘lsa, 21-asr qishloq xo‘jaligi ekinlarni yetishtirishni boshqarish robotlari orqali intellektuallashuv bilan yakunlanadi. Yetishtirishni boshqarish robotlari endi tanlov masalasi emas, balki Janubiy Koreya qishloq xo‘jaligining taqdiri bog‘liq bo‘lgan omon qolish strategiyasidir. Agar hozirdan tayyorlanmasak, yaqin kelajakda nafaqat oziq-ovqatni, balki “qishloq xo‘jaligi texnologiyasi”ni ham import qilishga majbur bo‘lishimiz mumkin. Janubiy Koreya qishloq xo‘jaligining keyingi 100 yilini kafolatlaydigan texnologik innovatsiyalar uchun milliy salohiyatni birlashtirish vaqti keldi.