[Seo Jong-hyo kolumnasi] Batat qazishdan to‘qima madaniyatigacha

[Seo Jong-hyo kolumnasi]  Butunmamlakat Yosh Fermerlar Uyushmasi raisi Seo Jong-hyo(Heemangto vakili / Dalseo Sangin Smart Farm majmuasi rahbari)

 

Eski shahar markazi ichkarisida shaharni qayta tiklash loyihasi doirasida o‘simlik fabrikasini boshlaganimizga ancha bo‘ldi. Bu joy Dalseo Sangin Smart Farm, qisqacha aytganda “Dalpam” deb ataladi. Dastlab hamma bunga g‘alati qarardi. Bozorning qoq o‘rtasida qanaqasiga ferma bo‘lsin, der edi. Yaqin atrofdagi savdogarlar ham “Bu yerda nima yetishtiriladi o‘zi?” deb ishonqiramay qaraganlari yodimda. Ammo eshikni ochib ichkariga kirib, sun’iy yorug‘lik ostida qator bo‘lib o‘sayotgan salat va boshqa bargli sabzavotlarni ko‘rgan bolalarning reaksiyasi har safar deyarli bir xil bo‘ladi. “Shu yer ham fermami?” Ba’zilari hatto bu rostdan ham sabzavot ekaniga qo‘li bilan tegib ko‘rgandan keyingina ishonadi.

 

Buning ajablanarli joyi yo‘q. Qishloq xo‘jaligi tajribasi deyilsa, hammaning xayoliga avvalo tuproq tekkan etik, batat qazish, qulupnay terish keladi. Men ham 2011-yildan beri o‘n yildan oshiq vaqt davomida tuproq bilan ishlay turib dehqonchilikni o‘rgandim va hozir ham bu mehnatning qadrini hammadan yaxshi bilaman. Ter to‘kib hosil yig‘ish tajribasi bundan keyin ham qishloq xo‘jaligi ta’limining ajralmas qismi bo‘lib qolishi kerak. Lekin keyingi paytlarda maktablar, oilalar bo‘lib fermaga kelayotgan odamlar bilan uchrashar ekanman, tez-tez bir fikr xayolimga keladi. Biz bolalarga ko‘rsatayotgan qishloq xo‘jaligi manzarasi ayni paytda real qishloq xo‘jaligi maydonlarida yuz berayotgan ishlardan haddan tashqari uzoqlashib ketmaganmi, degan savol tug‘iladi.

Darslik bilan amaliyot orasidagi tafovut… ilg‘or biotexnologiya bilan evolyutsiyalashgan qishloq xo‘jaligi maydoni
Aslida qishloq xo‘jaligi maydoni allaqachon ancha o‘zgargan. Steril xonada bir necha hujayradan kasallikka chidamli ko‘chatlarni ommaviy ko‘paytiradigan to‘qima madaniyati, yorug‘lik va oziqani ma’lumotlar asosida aniq boshqaradigan smart-ferma, genetik axborotdan foydalanib hududiy muhitga mos urug‘larni tanlab oladigan texnologiyagacha — endi qishloq xo‘jaligi shunchaki tuproq bilan ishlash emas, balki biotexnologiya va ma’lumotlar sanoatiga yaqin soha bo‘lib qoldi. Men ham mamlakat ichidagi ferma boshqaruvidan tashqari Markaziy Osiyoda qishloq xo‘jaligi texnologiyalari hamkorligi loyihalarini olib borar ekanman, bitta urug‘ni tanlash ishiga ham qanchalik nozik ma’lumot va texnologiya singishini har safar chuqur his qilaman. Muammo shundaki, bunday o‘zgarishlarni bevosita ko‘rib, qo‘l bilan his qilish imkoniyati aynan fuqarolarda, ayniqsa ulg‘ayayotgan bolalarda deyarli yo‘q. Demak, maktab darsliklaridagi qishloq xo‘jaligi bilan haqiqiy qishloq xo‘jaligi maydoni o‘rtasidagi tafovut tobora kengayib bormoqda.

“Men ham qila olaman”… bolalarning nigohini o‘zgartirgan smart-ferma
Dalpamda bolalar bilan har safar uchrashganimda bir narsani his qilaman. Bino ichida kichkina niholning katta salatga aylanishini ko‘rsatib bersangiz, o‘sha paytdan boshlab bolalarning nigohi yaqqol o‘zgaradi. Bu shunchaki qiziq tuyulgani uchun emas. “Shu ham qishloq xo‘jaligimi?” degan savoldan keyin, qishloq xo‘jaligini yer kovlash emas, balki tajriba qilish, kuzatish va ma’lumotlar bilan ishlash ishi sifatida qayta ko‘ra boshlaydigan lahza keladi. Zich joylashgan turar joy binolari orasida sabzavot o‘sayotganini ko‘rib, shahar va qishloq xo‘jaligi bir-biridan ajralgan narsa emasligini tanasi bilan his qilishi ham xuddi shunday. Bir o‘quvchi ekskursiyadan keyin “Men dehqonchilik qiladigan odamlar hammasi qishloqda yashaydi deb o‘ylardim, lekin agar bu ham qishloq xo‘jaligi bo‘lsa, men ham qila oladiganga o‘xshayman”, degan edi. Qishloq xo‘jaligi faqat og‘ir mehnat emas, balki tadqiqotchilar, ma’lumot tahlilchilari va yetishtirish tizimini loyihalovchi odamlar birga ishlaydigan joy ekanini endigina anglayotgan bolalar ham ko‘p.

Qishloq xo‘jaligi haqidagi ilk taassurot yosh fermerlarning kelajagi va kasb yo‘lini belgilaydi
Muhimi, bunday o‘zgarishlar shunchaki bolalarning qiziqishini uyg‘otish bilangina cheklanib qolmaydi. Yoshlar qishloq xo‘jaligini kasbiy yo‘nalish sifatida ko‘rib chiqayotganda ularning xayoliga birinchi bo‘lib qanday obraz kelishiga qarab, amalda bu sohaga kirib keladigan yoshlar soni ham o‘zgaradi, deb o‘ylayman. Yosh fermerlar uyushmasi raisi sifatida siyosiy muhokamalarda qatnashib uchratgan ko‘plab yoshlar ham shunga o‘xshash gaplarni aytadi. Agar qishloq xo‘jaligi mashaqqatli va kelajaksiz ish emas, balki texnologiya va ma’lumotlar bilan ishlanadigan jozibador sanoat sifatida ko‘ringanida, ular bu sohaga ancha oldin kirgan bo‘lardi. Oxir-oqibat, tajriba-ta’lim fermalarida bolalar ko‘radigan qishloq xo‘jaligining ilk taassuroti o‘n yildan keyin o‘sha avlodning qishloq xo‘jaligiga qanday qarashini belgilaydi, desak mubolag‘a bo‘lmaydi.

Ketmondan smart-modulgacha… tajriba-ta’lim fermalari infratuzilmasini tubdan yangilash zarur
Shuning uchun men tajriba-ta’lim fermalari hozirgidan boshqacha vazifani zimmasiga olishi kerak, deb hisoblayman. Ular dam olish kunlari qisqa muddatga borib kelinadigan ochiq havodagi faoliyat joyi emas, balki ilg‘or qishloq xo‘jaligi texnologiyalari bilan ilk bor tanishiladigan darvoza bo‘lishi kerak. Buni butun mamlakat bo‘ylab yoyish uchun bir necha narsa zarur. Avvalo, o‘roq va ketmon atrofida tuzilgan tajriba infratuzilmasini smart-ferma yoki to‘qima madaniyati tajriba uskunalariga almashtirish mumkin bo‘lishi uchun siyosiy qo‘llab-quvvatlash kengaytirilishi kerak. Shuningdek, to‘qima madaniyati kabi ixtisoslashgan biotexnologiyalarni oddiy odamlar tushunadigan darajada yetkazib beradigan ta’lim kontenti va o‘qituvchilar tarkibini tayyorlash ham birga olib borilishi lozim. Mahalliy hokimiyatlar yoki qishloq xo‘jaligi texnologiyalari markazlari darajasida mavjud tajriba fermalariga kichik o‘simlik fabrikasi moduli yoki oddiy to‘qima madaniyatini kuzatish to‘plamigina qo‘shilsa ham, bolalar duch keladigan qishloq xo‘jaligi olami ancha kengayadi, deb o‘ylayman.

 

Bitta urug‘ni boshqaradigan biotexnologiya, shu asosda ekin yetishtiradigan aniq ishlab chiqarish va bu jarayonni fuqarolarga ko‘rsatadigan tajriba-ta’lim fermalari aslida bitta uzviy oqimdir. Bu uchalasini alohida ko‘rsak, har biri o‘zicha rivojlansa ham, ular o‘zaro uchrashmasa, fuqarolar uchun baribir begona hikoya bo‘lib qolaveradi. Bolalar tajriba fermasida to‘qima madaniyati orqali yetishtirilgan ko‘chatni kuzatib, shahar ichidagi o‘simlik fabrikasi bo‘ylab yurib, qishloq xo‘jaligi haqidagi taassurotini o‘zgartira boshlagan o‘sha lahzadan boshlab, bizning qishloq xo‘jaligimizning tabiati ham asta-sekin o‘zgaradi, deb ishonaman. Batat qaziydigan qo‘l bilan sinov naychasiga qaraydigan ko‘z birga bo‘lgandagina, keyingi avlod chizadigan qishloq xo‘jaligi manzarasi ham yanada kengroq bo‘ladi.