[Bek Chol Hyon nigohi] Hashamatli ‘qishloq xo‘jaligi AX’i’ning po‘stlog‘i va hamyonini ochmayotgan dehqonning kinoyasi

Hukumat yo‘qolib borayotgan qishloqlarni qutqaradigan davo sifatida ‘qishloq xo‘jaligi sun’iy intellekti (AI)ni ommalashtirish’ va ‘raqamli transformatsiya’ni e’lon qilib, kun sayin optimistik bayonotlarni yog‘dirmoqda. Go‘yoki avtonom traktorlar dalani bir qarich ham xato qilmay haydaydigan, AI yordamchisi ‘Isak-i’ esa ob-havoni tahlil qilib, eng maqbul dehqonchilik jadvalini tuzib beradigan dunyo. Faqat hukumat bayonotlariga qaralsa, Janubiy Koreya qishlog‘i allaqachon Silikon vodiysidan qolishmaydigan ilg‘or agtex markaziga aylangandek.

Ammo bu dabdabali sahna ortida haqiqiy dehqonlar duch kelayotgan asl manzara sovuq va shafqatsiz. Gazetamiz tashkil topgan kun munosabati bilan Koreya Qishloq xo‘jaligi mashinalari jamiyati hamda qishloq xo‘jaligi texnikasi va aqlli dehqonchilik sohasidagi mamlakatning eng nufuzli 36 nafar eksperti o‘rtasida o‘tkazgan so‘rov natijalari hayratlanarli bo‘ldi. Ekspertlar his qilgan Koreyadagi qishloq xo‘jaligi AI’i va aqlli dehqonchilikning amaldagi maydoniy joriy etilish darajasi 10 balldan atigi 3,53 ballni, sotuvdan keyingi xizmat (AS)dan qoniqish esa 3,58 ballni oldi — juda nochor natija.

Maydon nega bunchalik kinoyali ekani aniq. Texnologiya qanchalik chiroyli bo‘lmasin, u dehqonning hamyonini ochadigan ‘ROI (investitsiyaga nisbatan daromad)’ni umuman bermayapti. Joyida uchrashgan bir dehqon shunday nolidi: “Yoqilg‘i narxi oshib, daromad kamayib borayotgan bir paytda qimmat traktor olib, qachon xarajatni qoplayman? Qanchalik og‘ir bo‘lmasin, baribir o‘z kuchim bilan uddalashga majburman.”

Narxi yuz millionlab vondan oshadigan ilg‘or traktorlar va uchuvchisiz hosil yig‘ish robotlarini subsidiya olmasdan o‘zini oqlash muddati (zararsizlik nuqtasi·BEP) o‘rtacha 6,85 yilni tashkil etadi. Har pxyon hisobidagi fermer daromadi turg‘un bo‘lib qolgan bir sharoitda, Koreyaga xos bo‘lgan 1 gektar atrofida bo‘laklangan kichik va notekis yer uchastkalari sababli, deyarli 7 yil davomida yuz millionlab vonlik investitsiya xatarini ko‘taradigan dehqon topilmaydi. Siyosat yurituvchi idoralar bir akademikning og‘riqli tanqidini quloqqa ilishi kerak: “Fermer xo‘jaliklari uzoq kelajakning eng ilg‘or texnologiyasidan ko‘ra, ‘hozirning o‘zida ishlatish mumkin bo‘lgan amaliy texnologiya’ni xohlaydi.”

Undan ham kattaroq muammo — ‘faqat texnikani tarqatib, odamni unutgan’ hukumat siyosatining nomutanosibligidir. Maydonda dasturiy firmware to‘qnashuvi yoki bulut bilan ulanishdagi nosozlik kabi ‘raqamli buzilishlar’ yuz bersa, ko‘pincha hech kim qo‘l ura olmaydi va ish bir necha kunlab to‘xtab qoladi. Chunki bugungi qishloq AS infratuzilmasi hanuz moyga belangan kalit bilan bolt qotirish darajasidagi an’anaviy mexanik ta’mirda qolib ketgan.

Bundan tashqari, hududlar kesimida tizimli kadr tayyorlash u yoqda tursin, dehqonlarga eng yaqin bo‘lgan shahar va tuman qishloq xo‘jaligi texnologiya markazlarining o‘zi ham oqib kelayotgan raqamli ma’lumotlarni tahlil qilish va yechim tavsiya etish salohiyatiga ega emas. Texnologiyani boshqara oladigan yuqori malakali yosh operatorlar esa shaharga intilish kayfiyati va qishloqdagi yashash sharoitlarining nochorligi devoriga urilib, ortga qaytmoqda. Qanchalik qimmat import robotlar subsidiya bilan tarqatilmasin, buzilganda tuzatadigan ham, ishlatadigan ham odam bo‘lmasa, bu ilg‘or uskuna emas, balki qimmat ‘aqlli temir-tersak’ xolos.

Endi ‘barcha fermer xo‘jaliklarini raqamlashtirish’ degan xayoldan uyg‘onib, sovuqqon reallikka yuzlanish vaqti keldi.

Har bir dehqonga qimmat texnika sotib olishni amalda majburlayotgan hozirgi tarqatish usulini to‘xtatib, siyosat paradigmasini mahalliy hokimiyatlarning qishloq xo‘jaligi texnikasi ijarasi markazlari yoki hududiy dala boshqaruvi subyektlari markazidagi ‘ulashiladigan (ijara turidagi) jamoat ne’mati’ tomon keskin burish kerak. Yoshi katta dehqon ham KakaoTalk kabi bir og‘iz gap bilan oson ishlata oladigan ‘sodda, arzon, mos texnologiya’ni yetkazib berishga e’tibor qaratish, kichik fermerlar uchun esa ‘qishloq xo‘jaligi ishlarini bajarib berish xizmati’ni faollashtirish ancha real yechimdir.

Texnologiyaning qadri u yaratiladigan laboratoriyadagi toza monitorlarda emas, balki chang-to‘zon ko‘tarilib, somon uchib yuradigan qo‘pol qishloq maydonida isbotlanadi. “Qishloq xo‘jaligi AI siyosatini ishlab chiqayotgan odamlar AI’ni aniq tushunmaydi” degan maydondagi keskin tanqidni yengil qabul qilib bo‘lmaydi. Tarqatilgan son ko‘rsatkichini to‘ldirishga berilib ketgan, ‘po‘stlog‘igina bor qishloq xo‘jaligi AX’i’ dehqonga yordam bera olmaydi. Hozir kerak bo‘layotgani dabdabali algoritmlar emas, balki dehqonning xarajatini hech bo‘lmasa 1 von bo‘lsa ham kamaytiradigan va yoshi katta dehqonning qo‘l-oyog‘iga aylanadigan, mutlaqo ‘maydondagi qabul qilinish’ga yo‘naltirilgan katta islohotdir.