[Li Xyonuning qiyshiq chizig‘i] 2027-yil Qishloq xo‘jaligi-oziq-ovqat vazirligi byudjeti 22 trln 221,5 mlrd von, muammo hajmda emas, yetib borish darajasida

Karamning iste’mol narxi 1 yil oldingiga nisbatan 26.2% pasaydi. Pomidor 24.8% arzonlashdi. Statistika boshqarmasining iste’mol narxlari dinamikasiga qaralsa, 2026-yil 8-oyida qishloq xo‘jaligi mahsulotlari narxi o‘tgan yilning shu oyiga nisbatan 6.7% tushgan, pasayish ko‘lami esa 7-oy(-2.2%)dagidan uch baravar kattalashgan. Iste’molchilar uchun bu quvonarli raqam. Ammo fermerlardan avval eshitiladigan gap “bu yil ham narx yo‘q”dir. Chunki o‘g‘it narxi va ish haqi kabi ishlab chiqarish xarajatlari oshgan, xo‘jaliklar oladigan narx esa pasaygan.

Shunday vaziyatda hukumat taqdim etgan 2027-yil Qishloq xo‘jaligi, oziq-ovqat va qishloq ishlari vazirligi byudjet loyihasi 22 trln 2215 yuz million vondir. Bu o‘tgan yilga nisbatan 2 trln 853 yuz million von(10.4%) ko‘p bo‘lib, o‘sish miqdori ham, o‘sish sur’ati ham 2000-yildan beri eng kattasidir. Qishloq xo‘jaligi yerlari boshqaruvi jamg‘armasi·Qishloq xo‘jaligi mahsulotlari narxini barqarorlashtirish jamg‘armasi·FTA jamg‘armasi(erkin savdo bitimlarini amalga oshirishni qo‘llab-quvvatlash jamg‘armasi)·Chorvachilikni rivojlantirish jamg‘armasi kabi 4 ta jamg‘armaning jami qarzi 3 trln 1000 yuz million vonni qaytarish ham qo‘shilsa, umumiy xarajat 25 trln 3081 yuz million von bo‘lib, o‘tgan yilga nisbatan 25.7% ortadi. Jamg‘armalarni birlashtirib, qishloq xo‘jaligini rivojlantirish jamg‘armasini tuzish g‘oyasi bilan birga qaralsa, moliyani me’yorlashtirish yo‘nalishining o‘zi baholashga arziydi.

Tarkibiy qisqartirish 2 trln 7863 yuz million von, shundan ijro sustligi 4%
Muammo hajmda emas, yetib borish darajasida. Vazirlik byudjet loyihasi bilan birga e’lon qilgan ‘xarajatlar tarkibini qayta ko‘rish loyihalari ro‘yxati’ga 195 ta loyiha, 2 trln 7863 yuz million von tartibga solinadigan obyekt sifatida kiritilgan. Sabablar bo‘yicha, ustuvorliklarni qayta belgilash 1 trln 5645 yuz million von bilan yarmidan oshadi, undan keyin tizimni takomillashtirish 7444 yuz million von, o‘xshash va takroriy loyihalarni tartibga solish 3088 yuz million von turadi. Byudjet ustuvorliklarini qayta belgilash va bir-birini takrorlaydigan loyihalarni tartibga solish moliya idoralari qilishi kerak bo‘lgan ishdir.

Oxir-oqibat muammo qolgan bitta yo‘nalishda. ‘Ijro sustligi’ sababli qisqartirilgan byudjet 26 holat·1131 yuz million 7500 o‘n ming vondir. Bu umumiy tarkibiy qisqartirish miqdorining atigi 4.1%idir. Ulushiga qaralsa, arzimasdek ko‘rinadi. Ammo o‘sha 4% qayerga jamlanganini ko‘rsak, voqea boshqacha bo‘ladi.

Ijro sustligi tufayli 1132 yuz million vonning 776 yuz million voni molxona inshootlarini modernizatsiya qilishga tegishli
Ijro sustligi sabab qisqartirilgan 26 holat orasida chorvachilik·chorva mollari·molxona·dag‘al yem·chorvachilik mahsulotlari bilan bog‘liq 16 holat·978 yuz million 9400 o‘n ming vondir. Ijro sustligi bo‘yicha kamaytirilgan mablag‘ning 86.5%i chorvachilik sohasidan chiqqan. Yana toraytirilsa, molxona inshootlarini modernizatsiya qilish degan bitta loyiha 4 holat·775 yuz million 6100 o‘n ming von(68.5%)dir. Ijro sustligi sabab yo‘qolgan byudjetning 10 vonidan 7 voni molxonalarni ta’mirlash uchun ajratilib, ishlatilmay qolgan puldir.

Ayniqsa, molxona inshootlarini modernizatsiya qilish kreditida ikki tafsilot loyihasi butunlay yo‘q bo‘ldi. Molxona inshootlarini yaxshilash 368 yuz million von, chorvachilik sohasida ICT konvergensiyasini kengaytirish 300 yuz million vonning barchasi 2027-yil hukumat loyihasida 0 von bo‘ldi. 668 yuz million von bir yil ichida bug‘lanib ketdi, sabab esa ikkala holatda ham ijro sustligidir.

Manzara og‘riqli. Aqlli chorvachilik va ishlab chiqarish hududlaridagi taqsimot, qishloq xo‘jaligi ishlari xavfsizligi. Hukumat kelajak yoki xavfsizlik deb ataydigan sohalarning byudjeti amalda ishlatilmagani uchun yo‘q bo‘ldi. Mevachilik tayanch ishlab chiqarish hududi taqsimot markazini qurish 87 yuz million vondan 55 yuz million 1400 o‘n ming vonga, logistika uskunalaridan birgalikda foydalanishni qo‘llab-quvvatlash 110 yuz million 6800 o‘n ming vondan 84 yuz million 8000 o‘n ming vonga kamaydi. Qishloq xo‘jaligi texnikalariga yoritish moslamalari o‘rnatishni qo‘llab-quvvatlash 6 yuz million vondan 5 yuz million von bo‘ldi. Bu tungi qishloq xo‘jaligi ishlari paytidagi baxtsiz hodisalarni kamaytirish uchun yaratilgan loyiha.

Chorvachilikdagi badbo‘y hidni yaxshilash ikki yo‘nalishdan iborat. Umumiy hisobdan 30 yuz million 6000 o‘n ming von, kreditdan 76 yuz million 5000 o‘n ming von chiqarilib, jami 107 yuz million 1000 o‘n ming von kamaydi. Badbo‘y hid chorvachilik bo‘yicha shikoyatlarning eng katta yo‘nalishi va molxona yaqinidagi aholi bilan ziddiyat boshlanadigan nuqtadir. Jadvalda ko‘rib bo‘lmaydigan bandlar ham bor. Maktab suti ta’minoti 352 yuz million vondan 300 yuz million vonga, ya’ni 52 yuz million vonga, qishloqqa qaytish va qishloqqa ko‘chib borish ta’limi 60 yuz million 8200 o‘n ming vondan 40 yuz million 300 o‘n ming vonga, ya’ni 20 yuz million 7900 o‘n ming vonga qisqartirildi. Sabab yana ijro sustligidir.

Pul yo‘qligi uchun emas, ishlatib bo‘lmagani uchun ortib qoladi
Nega ishlatib bo‘lmaganini loyihaning xususiyati aytib turibdi. Ijro sustligi bo‘yicha qisqartirilgan mablag‘ning 3 dan 2 qismi jamlangan molxona inshootlarini modernizatsiya qilish kredit loyihasidir. Kredit garov va o‘z hissasi, biznes-reja tasdig‘i, mahalliy byudjet bilan mos moliyalashtirish kabi darvozalardan ketma-ket o‘tgandagina amalda ijro etilgan hisoblanadi. Bitta molxonani ta’mirlamoqchi bo‘lgan xo‘jalik bu darvozalardan o‘ta olmasa, byudjet shundayligicha qoladi. Chorvachilik sohasida ICT konvergensiyasini kengaytirishda bunga yana bittasi qo‘shiladi. Qaysi uskunani qanday standartda kiritishni baholay olsagina ariza yozish mumkin.

Vazirlik bu loyihalarni xarajatlar tarkibini qayta ko‘rish obyektiga kiritarkan, sabab ustuniga faqat ‘ijro sustligi’ deb yozdi. Ammo ijro sustligi natija, sabab emas. Sababni topmay, faqat byudjetni yig‘ishtirib olinsa, aqlli chorvachilikka o‘tish byudjet yo‘qligi uchun emas, byudjet olib tashlangani sabab kechikadi. Tuzish bosqichida bu devor hisobga olinmasa, oshirilgan mablag‘ keyingi yili foydalanilmagan qoldiq bo‘lib qaytadi.

Daromad·boshqaruv xavfsizlik tarmog‘iga ham shu mezon bilan qarash kerak. Asosiy turdagi jamoat manfaatlari uchun to‘g‘ridan-to‘g‘ri to‘lovlar 2 trln 9703 yuz million vondan 3 trln 615 yuz million vonga oshadi, rivojlantirish hududi bo‘lmagan yerlarning dalalari uchun to‘lov stavkasi sholi maydonlari darajasiga yaqin ko‘tariladi. Asosiy qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining o‘rtacha narxi bazaviy narxdan past bo‘lsa, farqning hammasi yoki bir qismini qoplaydigan qishloq xo‘jaligi mahsulotlari narxini barqarorlashtirish tizimi uchun 91 yuz million von va ekinlar kvazi-sug‘urtasi uchun 77 yuz million von ham birinchi marta ajratildi. Tizim eshigini ochish aniq taraqqiyotdir. Biroq qaysi mahsulotga, qaysi bazaviy narx bilan, qanchalik tez to‘lanishi belgilanmasa, birinchi yil ijro darajasi past bo‘lishi muqarrar. Iqlim falokatlari doimiy omilga aylangan davrda bu ikki tizim oxirgi qo‘rg‘ondir. Qo‘rg‘on eshik ochilishi bilan emas, ishlashi bilan isbotlanadi.

Robot 210 tadan avval robot ishlaydigan muhit kerak
2027-yil byudjet loyihasining og‘irlik markazi agtexnologiyaga tushgan. Qishloq xo‘jaligi jismoniy AI texnologiyalarini dalaga yoyishga 208 yuz million von yangi qo‘shildi, avtonom traktorlar va boshqalardan birgalikda foydalanadigan AI qishloq xo‘jaligi texnikasi almashish markazlari 15 ta va AI qishloq xo‘jaligi robotlari 210 tasini tarqatish kiritildi. Yo‘nalish to‘g‘ri. Biroq bitta robot dalaga kirgan lahzadan boshlab kerak bo‘ladigani — robot ishlay oladigan qishloq xo‘jaligi yerlari ichidagi aqlli muhit, ta’mir qismlari, va uni boshqara oladigan odamdir. Birinchi yil muvaffaqiyati nechta tarqatilganiga emas, o‘sha robot dalada haqiqatan ishlayotgan-yo‘qligiga bog‘liq.

Shu o‘rinda chorvachilik sohasida ICT konvergensiyasini kengaytirish tajribasini eslash kerak. 2026-yil asosiy byudjetida 534 yuz million 2500 o‘n ming von(umumiy 234 yuz million 2500 o‘n ming von, kredit 300 yuz million von) ajratilgan bu loyiha ijro sustligi sabab 2027-yilda atigi 140 yuz million 6200 o‘n ming von qoldi. Qisqarish darajasi 73.7%dir. Xo‘jaliklarga uskunalar kiritib berish usulidagi ICT joriy etish qanday to‘xtab qolishini chorvachilik avval ko‘rsatib bergan bo‘ldi. AI qishloq xo‘jaligi robotlari 210 tasi ham xuddi shu yo‘ldan yurmasligiga kafolat yo‘q.

Isbotlanishi kerak bo‘lgan ko‘rsatkichlar ham aniq. Ochiq maydonda uchuvchisiz avtonom ishlab chiqarish va o‘g‘it sarfini kamaytirishni sinovdan o‘tkazishga ajratilgan byudjet oxir-oqibat xo‘jalik boshqaruv xarajatlarining ikki tayanchi — ish haqi va o‘g‘it narxini qanchalik tushirgani bilan baholanishi kerak. Joriy etilgan birliklar soni hisobot ko‘rsatkichi, natija emas. Bu texnologiya ayrim yirik xo‘jaliklarning mulkiga aylanib qolmasligi uchun, kengayib borayotgan qo‘shma dehqonchilik korporatsiyalarini yo‘l sifatida ishlatadigan loyiha ham birga kerak.

109 ta birlashtirish va tugatish hamda Hayvonlar farovonligini rivojlantirish institutini tashkil etish, yo‘nalish mos kelmaydi
Darhol tushunish qiyin bo‘lgan jihat ham bor. Hayvonlar farovonligi siyosatiga mas’ul maxsus muassasa bo‘lgan ‘Hayvonlar farovonligini rivojlantirish instituti’ ni tashkil etishga tayyorgarlik uchun 10 yuz million von, hayvonlarni ro‘yxatga olish texnologiyasini tekshirish tizimiga 5 yuz million von, uy hayvonlari sug‘urtasi mahsulotlarini ishlab chiqish va boshqalarda foydalaniladigan (shartli nom) hayvonlar tibbiy ma’lumotlarini integratsiyalashgan boshqaruv tizimini yaratish uchun 39 yuz million von yangi ajratildi.

Xarajatlar tarkibini qayta ko‘rish ro‘yxatida qarama-qarshi yo‘nalishdagi raqam bor. ‘Uy hayvonlari bilan bog‘liq sanoatni xorijga eksportga yo‘naltirilgan sanoatlashtirish’ 70 yuz million 1500 o‘n ming vondan 23 yuz million 4100 o‘n ming vonga, ya’ni 46 yuz million 7400 o‘n ming von(66.6%) qisqartirildi. ‘Hayvonlarni himoya qilish muassasalari muhitini yaxshilash’ ham 11 yuz million 5200 o‘n ming vondan 8 yuz million 3300 o‘n ming vonga kamaydi. Ikkala holatda ham sabab ijro sustligidir. Allaqachon ajratilgan uy hayvonlari byudjetini ishlata olmay yig‘ishtirib olayotib, yangi muassasa va yangi tizimga 54 yuz million von qo‘shildi.

Hukumat tashkiloti to‘g‘risidagi qonunning 37-moddasi Qishloq xo‘jaligi, oziq-ovqat va qishloq ishlari vazirining vakolatidagi ishlarni dehqonchilik mahsulotlari·chorvachilik, oziq-ovqat doni·qishloq xo‘jaligi yerlari·suv xo‘jaligi, oziq-ovqat sanoatini rivojlantirish, qishloqni rivojlantirish va qishloq xo‘jaligi mahsulotlari taqsimoti deb belgilaydi. Uy hayvonlari farovonligi ma’muriyati uning ichida qayerga joylashishi, hatto alohida rivojlantirish instituti zarurmi-yo‘qmi — ko‘rib chiqiladigan masala. Buning ustiga hukumat o‘tgan 3-kuni 109 ta davlat muassasasini birlashtirish va tugatishini e’lon qildi. Bir tomonda muassasalarni kamaytirib, boshqa tomonda yangi muassasa tashkil etish mantiqan to‘g‘rimi, degan tanqid joylarda chiqayotganining sababi shu. Hayvonlar farovonligini rivojlantirish instituti emas, balki texnologiya rivoji va sanoat taraqqiyoti, eksportni kengaytirishni boshqaradigan Hayvonlar sanoatini rivojlantirish instituti avval kerak emasmi, degan da’vo ham bor.

Milliy majlis muhokamasining markazi mablag‘ oshirish emas, ijro loyihasi bo‘lishi kerak
Endi to‘p Milliy majlisga o‘tadi. Bu uy hayvonlari siyosati kerak emas degani emas, balki vazirlik byudjeti bilan bajarilishi kerak bo‘lgan ishlar va boshqa idora zimmasiga olsa ham bo‘ladigan ishlarni muhokama jarayonida ajratish kerak deganidir. 2027-yil ixtiyoriy xarajatlari 18 trln 289 yuz million von bo‘lib, 12.3% oshadi, yangi loyihalar 40 ta·1 trln 7551 yuz million von bo‘lib, 2026-yil(53 ta·5305 yuz million von)dan uch baravardan ko‘pdir. Loyihalar soni kamaygan, ammo miqdor 3.3 baravar. Yangi loyihalar to‘plangan yil bo‘lgan sari birinchi yil foydalanilmay qolish xavfi kattalashadi. Har bir loyiha bo‘yicha ijro darajasi maqsadi va o‘z hissasi·mos moliyalashtirish tuzilmasi, joylarga yetkazish yo‘lini birga sinchiklab so‘rash kerak.

Vazir Song Mi Ryong byudjet loyihasi taqdimoti brifingida “Milliy majlis muhokamasi jarayonida ham qishloq xo‘jaligi·qishloq hududlari uchun zarur byudjetni imkon qadar ta’minlab, joylarda seziladigan o‘zgarishga ulanadigan qilamiz” dedi. Joylarda sezilish ajratilgan miqdordan emas, ijro etilgan miqdordan keladi. 22 trln von qanchalik katta bo‘lganini bir yildan keyin foydalanilmagan qoldiq aytib beradi.