[Maxsus loyiha] Koreya qishloq xo‘jaligi ODA ③ Texnikani topshiradigan yordamdan, uni ishlatib turadigan yordamga

Koreya qishloq xo‘jaligi ODA haqidagi 1- va 2-qismlarda loyiha tugashi bilan to‘xtab qoladigan qishloq xo‘jaligi texnikasi hamda natijalarni tushuntirib bera olmaydigan tuzilma ko‘rib chiqildi. Muammoga qayta nazar tashlansa, yechim yo‘nalishi ham ayon bo‘ladi. Mos texnikani yuborish, boshidanoq birgalikda loyihalash, hayotiy siklni hisobga olib xarid qilish va loyiha tugagandan keyingi davrga oldindan tayyorgarlik ko‘rish zarur. Ushbu qismda 1- va 2-qismlarda suhbatlashilgan manbalar hamda Chungbuk milliy universiteti qishloq xo‘jaligi iqtisodiyoti kafedrasi professori Song Yang Hunning fikrlari jamlanib, Koreya qishloq xo‘jaligi ODAni takomillashtirish yo‘llari ketma-ket ko‘rib chiqiladi.
 

Avvalo mahalliy tuproqqa mos texnikadan

Rivojlanayotgan mamlakatlarda Koreya qishloq xo‘jaligi texnikasi to‘xtab qolishining sababi sifatida ko‘pincha servis xizmatining yo‘qligi ko‘rsatiladi. Ammo bundan ham oldinroq sabab bor. ODA loyihasida zarur bo‘lgan qishloq xo‘jaligi texnikasi soni belgilab buyurtma berilsa, kompaniyalar odatda Koreyada ishlatilgan texnikani o‘z holicha yuboradi. Dvigatel quvvati va yurish tizimi, shina materiali, korpus kengligi va balandligi mahalliy tuproq va yetishtirish usuliga mos kelmasa, hatto servis tarmog‘i bo‘lsa ham, texnika uzoq chiday olmaydi.

Qishloq taraqqiyoti administratsiyasi eksport qishloq xo‘jaligi texnologiyalari bo‘limi boshlig‘i An Uk Hyon: “Servis muammo degan gaplarning anchasi aslida boshidanoq o‘sha mamlakatga mos texnika yuborilmagani uchun buzilishi muqarrar bo‘lgan holatlardir”, deya “Texnologiya darajasini aksincha pasaytirish, mazmunini esa o‘sha mamlakat sharoitiga moslab o‘zgartirish kerak”, dedi.

Qayerga yuborishni ham saralash kerak. Professor Song Koreya qishloq xo‘jaligi texnikasi rivojlanayotgan mamlakatlar sharoitiga “yarim mos, yarim mos emas” deb baholadi. Yuzlab gektar yerga ishlov beradigan Lotin Amerikasi yirik xo‘jaliklariga AQSh va Yevropaning katta uskunalari mos keladi, Afrikadagi mayda fermerlar uchun esa Koreyaning ilg‘or traktorlari texnik xizmat xarajatlarini ham ko‘tarish qiyin bo‘lgan “ortiqcha spetsifikatsiya”dir. Professor Song mexanizatsiyalash darajasi 10 foizdan past bo‘lgan past daromadli mamlakatlarda motokultivator va don yanchgich kabi kichik texnikani qishloq darajasida ijara usuli bilan joriy etishni taklif qildi. U shuningdek, “Mexanizatsiyaga talab portlayotgan o‘rta daromadli mamlakatlarda 1–5 gektar hajmdagi kichik va o‘rta fermer hududlari Koreya uslubidagi kichik va o‘rta qishloq xo‘jaligi texnikasi uchun ‘eng qulay nuqta’dir”, deya “Bu yerda avval mahalliylashtirish bo‘yicha ilmiy-tadqiqot va tajriba-konstruktorlik (R&D) markazini tashkil etib, ishchi agregatlarni mahalliy sharoitga moslab qayta jihozlash kerak, shundagina eksportga ulanadi”, dedi.
 

Rejalashtirish bosqichidan boshlab bir stol atrofida

Mahalliylashtirishning loyihaga aks etmayotgani ortida tarqoq amalga oshirish tizimi turibdi. Qishloq xo‘jaligi ODA Tashqi ishlar vazirligi va Koreya xalqaro hamkorlik agentligi (KOICA), Qishloq xo‘jaligi, oziq-ovqat va qishloq ishlari vazirligi va Koreya qishloq jamoalari korporatsiyasi kabi idoralar, Qishloq taraqqiyoti administratsiyasining xorijiy qishloq xo‘jaligi texnologiyalarini rivojlantirish dasturi (KOPIA), Koreya Eksport-import banki, Ichki ishlar va xavfsizlik vazirligi, Savdo, sanoat va energetika vazirligi hamda mahalliy hokimiyatlarga bo‘lingan. Biroq qishloq xo‘jaligi texnikasiga mas’ul alohida davlat muassasasi yo‘q, shu bois Koreya qishloq xo‘jaligi texnikasi sanoati kooperativi bu rolni o‘rniga bajaradi. Har bir tashkilot alohida tender o‘tkazgani uchun bir mamlakat ichida ham texnika turlari aralashib ketadi, mahalliy ehtiyot qismlar dilerligi o‘rnashishi uchun zarur ko‘lam shakllanmaydi.

Professor Song “Texnikani sotib olib beradigan joy, texnologiyani o‘rgatadigan joy, ta’mirlash uchun byudjet va xodimlar alohida-alohida harakat qilgani sababli qimmat qishloq xo‘jaligi texnikasi 1–2 yil ichida temir-tersak holida tashlab qo‘yiladigan ko‘milgan xarajat yuzaga keladi”, deb ta’kidladi.

Maydonda bu bo‘shliq darhol ko‘zga tashlanadi. KOPIA Boliviya markazining sobiq direktori Li Sang Ge: “Texnologiya tarqatishga yo‘naltirilgan KOPIAda har bir loyiha uchun qishloq xo‘jaligi texnikasi xaridi amalda 70 million von atrofida”, deya “Bir necha dona texnika sotib olinsa ham byudjet tugaydi”, dedi. Asosan infratuzilmaviy loyihalar bilan shug‘ullanadigan KOICAning mahalliy ofislarida qishloq xo‘jaligi mutaxassislari kam bo‘lgani uchun qishloq xo‘jaligi loyihalarini aniqlash ofis rahbarining shaxsiy salohiyatiga bog‘liq bo‘lib qoladi. Bir necha tashkilot aralashgan loyihalarda maydondagi mas’ul shaxsda qaror qabul qilish vakolati yo‘qligi ham tanqid qilinadi. KOICAning Senegal loyihasi sobiq menejeri (PM) Jong Sang Hun: “Maydon vakolatlarini topshirish yaxshi amalga oshmayotgani Koreya yordami xalqaro tengdoshlar ko‘rib chiqishida (peer review) olgan asosiy tanqidlardan biridir”, deb tushuntirdi.

Yechim — integratsiya vaqtini oldinga surishdir. Professor Song “Integratsiya ijro bosqichida emas, loyihaning ilk tugmasi bo‘lgan rejalashtirish bosqichida amalga oshishi kerak”, deya “Dastlabki texnik-iqtisodiy asoslash bosqichidan boshlab KOICA, Qishloq xo‘jaligi va oziq-ovqat vazirligi, Qishloq taraqqiyoti administratsiyasi hamda qishloq xo‘jaligi texnikasi bo‘yicha ixtisoslashgan muassasa qo‘shma rejalashtirish guruhini tuzishini institutsionallashtirish kerak”, dedi. U KOICA, Qishloq taraqqiyoti administratsiyasi va Saemaul harakati markaziy kengashi birgalikda loyiha shakllantirishda ishtirok etadigan “innovatsion qishloq jamoalari loyihasi” yaxshi model bo‘lishi mumkin, deb hisoblaydi.
 

Eng past narx emas, umumiy hayotiy sikl bo‘yicha baholash

Koreya byudjeti kiritilgan loyihalarga uchinchi davlatlarning arzon qishloq xo‘jaligi texnikasi kirib kelayotgani sohaning eski noroziligidir. Biroq Koreyada ishlab chiqarilgan bo‘lishini shart qilib qo‘yish ham yechim emas. Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (OECD) Taraqqiyotga ko‘maklashish qo‘mitasi (DAC) yordam mablag‘lari hisobidan faqat donor mamlakat mahsulotlarini sotib olishga majbur qiladigan bog‘langan yordamni kamaytirishni a’zo davlatlarga tavsiya qiladi, Koreya ham 2010-yilda DACga qo‘shilar ekan, eng kam rivojlangan mamlakatlarga nisbatan bog‘lanmagan yordam tavsiyasiga rioya qilishga va’da bergan. Professor Song ham tender hujjatiga muayyan korxonaga moslashtirilgan spetsifikatsiyalarni kiritish yoki mahalliy sharoitga mos kelmaydigan qimmat uskunani tiqishtirish yordam emas, savdo ekanini aniq aytdi.

Muammo me’yorda emas, tender usulida. Professor Song: “Uchinchi davlat texnikasi tenderda yutayotgani bog‘lanmagan yordam qoidasi tufayli emas, balki yetkazib berishdagi eng past narxga tayangan bir o‘lchovli tender baholashi tufaylidir”, deya “Hozir arzon yetkazib berib, chiqib ketgan taqdirda ham sanksiya qo‘llashning yo‘li yo‘q”, dedi. Professor Song taklif qilayotgan muqobil yo‘l — umumiy hayotiy sikl xarajatlari (LCC) tushunchasini aks ettirgan baholashdir. Uskuna narxiga beriladigan ballni pasaytirib, keyingi 5 yil davomida ehtiyot qismlar ta’minot tarmog‘i va servisni yuritish rejasiga yuqori ball berilsa, Koreya mahsulotini ko‘rsatmasdan ham mahalliy bozorda uzoq qolish niyatiga ega kompaniya adolatli ravishda g‘alaba qozona oladi.

Kompaniyalar taklif qiladigan narsa ham o‘zgarishi kerak. Sobiq PM Jong Senegal loyihasida traktor bilan birga ta’mirlash qo‘llanmasini yaratdi va servis markazi tashkil etilishiga boshchilik qildi. U: “Bitta texnika bilan xalqaro tenderda raqobat qilib bo‘lmaydi”, deya “Ta’lim, qo‘llanma va operatsion salohiyatni birlashtirgan paket sifatida qiymatni sotish kerak”, dedi.
 

Loyiha tugagandan keyingi davrni oldindan loyihalash

Professor Song: “ODA loyihalari odatda 3–5 yilda tugaydi, loyiha yo‘riqnomalari va Milliy moliya qonuniga ko‘ra Koreya byudjeti hisobidan mahalliy uskunalarga keyingi xizmat ko‘rsatishni davom ettirish qiyin”, deb tushuntirdi. KOPIA Boliviya markazi yopilgach, tez-tez buziladigan ehtiyot qismlar ro‘yxatini vatanga yubordi, ammo ularni sotib olish uchun byudjet yo‘q edi. Afrikada bir marta texnik yuborib ta’mirlashning o‘zigagina 20–30 million von ketadi. Bir necha dona texnikani tarqatib qo‘yib, servisni kompaniyadan kutadigan tuzilma boshidanoq barqaror bo‘la olmaydi.

U buni “byudjet qoidalarining cheklovi” degan bahonani qalqon qilgan “rejalashtirish kambag‘alligi” deb baholadi. Agar yordam uzilishini bilishsa, loyiha muddati ichida pullik ta’mirlash markazini yuritish yoki ijara daromadi hisobidan ehtiyot qismlar jamg‘armasini shakllantiradigan daromadli servis modelini joylashtirib qo‘yishlari kerak edi. Professor Songga ko‘ra, Yaponiya xalqaro hamkorlik agentligi (JICA) beg‘araz grant tugaydigan paytda texnik hamkorlik loyihasi va ko‘ngillilar yuborishni ulab yuborib, nafaqaga chiqqan ta’mirlash mutaxassisi mahalliy joyda qolib texnikani tuzatishini ta’minlaydi. O‘z mamlakati qishloq xo‘jaligi texnikasi kompaniyalarining mahalliy dilerlari va mexaniklari ham ODA mablag‘lari hisobidan o‘qitiladi.

Koreyada ham shunga o‘xshash g‘oya ilgari surilmoqda. Professor Song ODA mablag‘lari bilan tayanch nuqtalarda o‘quv-ta’mirlash markazlarini qurish, Koreya qishloq xo‘jaligi texnikasi orqali mahalliy mexaniklarni o‘qitish, so‘ng KOICAning “Inklyuziv biznes dasturi” (IBS) orqali qatnashgan kompaniya ehtiyot qismlar dilerligi va pullik ta’mirlashni zimmasiga oladigan tuzilmani taklif qildi. Kichik va o‘rta qishloq xo‘jaligi texnikasi kompaniyalari birgalikda mahalliy savdo ofisini tashkil etib, hukumat ko‘magi bilan bir necha yil davomida sinov, targ‘ibot va ta’mirlashni yuritib, keyin uni kooperativga topshirish taklifi ham maydonda bildirilmoqda. Oxir-oqibat asosiy masala — ko‘lam. Bir xil rusumdagi texnikadan ma’lum sondan ko‘proq jamlangandagina ehtiyot qismlar zaxirasi va ta’mirlash xodimlarini saqlash uchun daromad paydo bo‘ladi, shundan boshlab servis yordam emas, biznesga aylanadi.
 

ODA va eksport bir-birini tortib boradigan tuzilma sari

Qishloq taraqqiyoti administratsiyasi Boliviyada shu yo‘nalishni sinab ko‘rmoqda. KOPIA Boliviya markazi qoldirgan qishloq xo‘jaligi texnikasi asosida traktorga ulanadigan ishchi agregatlarni mahalliylashtirish bo‘yicha 5 yillik vazifa 2026-yildan boshlandi. Traktorni LS Mtron, ishchi agregatlarni esa kichik va o‘rta korxonalar zimmasiga oladi, ular 3 yil davomida Boliviyada sinovdan o‘tkazilgach, Peru kabi mamlakatlarga kengaytiriladi. Bu vazifa ODA byudjeti emas, R&D byudjeti bilan amalga oshiriladi va faqat KOPIAning mahalliy tarmog‘idan foydalanadi. Bu yordamning pokligini saqlagan holda eksport poydevorini yaratishga qaratilgan loyihadir.

Bo‘lim boshlig‘i An: “Hozirgacha ODA avval borishi kerak degan qat’iy tasavvur bor edi”, deya “Agar avval mahalliy sharoitga mos texnika tayyorlab qo‘yilsa, keyin kirib keladigan ODA yoki qabul qiluvchi davlat hukumatining xarid loyihalarida darhol ishlatilishi mumkin”, dedi. Yordam tugagan joyga eksport kirib keladi, o‘sha eksport poydevori esa keyingi yordamning yana yaxshi ishlashini ta’minlaydigan aylanishdir.

Natijalarni o‘lchash mezoni ham o‘zgarishi kerak. 2-qismda Qishloq taraqqiyoti administratsiyasi texnik hamkorlik byurosining sobiq direktori Kvon Tek Yun ta’kidlaganidek, nechta qishloq xo‘jaligi texnikasi yuborilgani natija emas. Professor Song: “Yetkazib berilgan texnika soni — ma’muriyat, ishlash darajasi — jarayon, yakuniy natija esa fermer xo‘jaligi daromadi”, deya “Mexanizatsiya tufayli ko‘paygan ekin maydoni va kamaygan ishchi kuchi xarajatlari haqiqiy daromadga aylangan-aylanmaganini ko‘rish kerak”, dedi. U: “Byudjet qisqarayotgan davrda bir martalik uskunalar grantini kamaytirib, urug‘lik, sug‘orish, mexanizatsiya, hosildan keyingi boshqaruv va taqsimotni bir hududda birlashtiradigan integratsiyalashgan loyihalarga e’tibor qaratish kerak”, deb ta’kidladi.

Professor Song: “ODA tugagandan keyin qabul qiluvchi mamlakat fermeri o‘z puli bilan texnika sotib olayotganda ehtiyot qismini topish oson, ta’miri qulay bo‘lgan Koreya mahsulotini o‘zi tanlashiga erishish maqsaddir”, deya “Bu yordamdan savdo uchun foydalanish emas, balki yordam yaratgan zamin ustida adolatli biznesning unib chiqishiga sharoit yaratishdir”, dedi.