[Xvang Minho rukni] O‘qitish uchun yana talaba bo‘ldim

[Xvang Minho rukni] Vonju Yongso o‘rta maktabi sanoat texnikasi bo‘limi o‘qituvchisi Xvang Minho

Avvalgi maqolamda men qishloq xo‘jaligini o‘rgangan o‘quvchidan bugun qishloq xo‘jaligini o‘qitadigan o‘qituvchiga aylangan bo‘lsam ham, o‘quvchilarni to‘g‘ri o‘qitish uchun yana talaba bo‘lishimni aytgandim. Ortga nazar tashlasam, o‘qituvchi bo‘lganimdan keyin turli sertifikatlarga urinib, yangi texnologiyalarni o‘rganishni boshlaganim ham oxir-oqibat shu fikrdan boshlangan. 2016yilda o‘qituvchi etib tayinlanganimdan so‘ng, keyingi yil — 2017yildan qishloq xo‘jaligi texnikasi darslari va qishloq xo‘jaligi texnikasini boshqarish ishlarini zimamga oldim. Amaldagi qishloq xo‘jaligi mashinalari va turli uskunalar bilan ishlash ko‘paydi, darsliklarda ham yuk ko‘targichni boshqarish bilan bog‘liq ma’lumotlar bor edi. O‘quvchilarga uskunaning tuzilishi va uni boshqarish usullarini tushuntirar ekanman, ‘o‘quvchiga uskunani o‘rgatish uchun hech bo‘lmaganda o‘qituvchi bo‘lgan men avval uni o‘zim boshqara olishim kerak emasmi’degan fikr tug‘ildi. Shu tariqa yuk ko‘targich haydovchisi malaka sertifikatiga urinib, 2017yilda sertifikat oldim. O‘sha paytda kelajakda turli sohalarda sertifikatlarni ketma-ket qo‘lga kiritaman deb o‘ylamagan edim. Faqat o‘quvchilarga o‘rgatishim kerak bo‘lgan texnika bo‘lsa, avval o‘zim sinab ko‘rib, tushunishim kerak deb o‘ylagan edim, xolos.
 

O‘quvchilarning imtihondan o‘ta olmagani, qayta o‘rganishga turtki bo‘lgan sabab

O‘sha yili men uchun bundan ham katta turtki bo‘lgan voqea yuz berdi. Qishloq xo‘jaligi texnikasini ta’mirlash bo‘yicha malaka sertifikatining yozma imtihondan ozod etilganlar uchun amaliy sinoviga topshiradigan o‘quvchilarni tayyorlashim kerak bo‘ldi. Bu maktabda har yili o‘quvchilar topshiradigan imtihon edi, men ham qishloq xo‘jaligi texnikasi bo‘yicha ixtisoslashgan o‘qituvchi bo‘lganim uchun katta qiyinchiliksiz tayyorlay olaman deb o‘yladim. Rostini aytsam, imtihonni haddan tashqari oson deb o‘ylagan ko‘rinaman. Men, tabiiyki, o‘quvchilarning aksariyati o‘tadi deb ishongan edim, ammo natija kutganimdek bo‘lmadi. Men tayyorlagan ko‘plab o‘quvchilar imtihondan o‘ta olmadi. Natijalarni qo‘limga olganimda eng avval his qilgan tuyg‘u — uzrli bo‘lish edi. Imtihondan yiqilganlar o‘quvchilar edi, ammo ularni tayyorlagan odam men edim.

Ortga nazar tashlasam, o‘sha paytdagi men qishloq xo‘jaligi texnikasi bo‘yicha o‘qiganim va o‘qituvchilikka tayinlash imtihonidan o‘tganimga ma’lum darajada suyanib qolgan ekanman. Qishloq xo‘jaligi texnikasi haqidagi nazariyani bilish bilan amaliy ko‘nikmalarni o‘quvchilarga to‘g‘ri o‘rgata olish boshqa-boshqa masala edi, ammo men bu farqni yetarlicha anglamagan edim. O‘sha paytda yangi o‘qituvchi bo‘lgan menga ta’mirlash amaliyotini tizimli ravishda o‘rgatadigan odam ham yo‘q edi. Biroq bu o‘quvchilarning imtihondan o‘ta olmaganini tushuntiradigan sabab bo‘la olmasdi. Chunki oxir-oqibat o‘quvchilarni o‘qitishi kerak bo‘lgan odam men edim. O‘sha payt ko‘nglimga bir va’da muhrlandi. “Ilk uchrashgan shogirdlarim oldida qolgan bu uzrli hissimni unutmaylik. Men bilmaganim uchun o‘quvchining imkoniyati to‘xtab qoladigan holatni qayta yaratmaylik. Kelajakda uchraydigan shogirdlarimga hech bo‘lmaganda o‘zim avval o‘rganib, egallaganlarim darajasida mas’uliyat bilan ta’lim beraylik.” Bu va’da keyinchalik ko‘plab sertifikatlar va kasbiy texnikalarni o‘rganishimning eng katta sababiga aylandi.

O‘quvchilarga to‘g‘ri ta’mirlash texnikasini o‘rgatish uchun avvalo o‘zim qayta o‘rganishim kerak edi. Qishloq xo‘jaligi texnikasi dvigatel va kuch uzatish tizimi, gidravlik tizim, shassi va turli mexanik elementlar o‘zaro bog‘lanib ishlaydigan murakkab mashinadir. Bunday tuzilmani tizimli tushunish uchun qurilish texnikasini ta’mirlash malaka sertifikatidan boshlab, qishloq xo‘jaligi texnikasini ta’mirlash malaka sertifikati, qishloq xo‘jaligi texnikasi sanoat muhandisi, qurilish texnikasini ta’mirlash sanoat muhandisigacha o‘qish darajamni oshirib bordim. Sertifikatlarga tayyorlanar ekanman, dvigatel va gidravlik qurilmalarni qismlarga ajratib, qayta yig‘dim, asboblar va o‘lchov jihozlaridan qayta-qayta foydalandim, mahkamlash elementlari va mexanik qismlarning tuzilishi hamda vazifasini ham qayta o‘rgandim. Shu darajada darslarim ham asta-sekin o‘zgara boshladi. Endi faqat asbob nomi va foydalanish ketma-ketligini aytib berish emas, balki nega aynan shu asbobdan foydalanish kerakligi, bolt va gaykani mahkamlashda nimalarga e’tibor berish kerakligi, podshipnik va shesternyalar mashinada qanday vazifa bajarishini avvalgidan osonroq tushuntira oladigan bo‘ldim. Gidravlikada ham nasos va klapan, silindr nomlarini yodlatish bilan cheklanmay, gidravlik moy qanday yo‘l bo‘ylab oqishini, bosim qayerda hosil bo‘lishini, klapan ishlashiga qarab silindr harakat yo‘nalishi nega o‘zgarishini amaldagi qurilma bilan bog‘lab tushuntira oladigan bo‘ldim. Texnikani qanchalik chuqur tushunsam, o‘quvchilarga uni shunchalik osonroq tushuntira olishimni angladim.
 

Darslikdan tashqaridagi mashinalarni o‘rganish

Qishloq xo‘jaligi texnikasi darslarida turli uskunalarni boshqarish qobiliyati ham zarur edi. Qishloq xo‘jaligi texnikasi deyilganda ko‘pincha avval traktor, ko‘chat o‘tqazish mashinasi, kombayn yodga tushadi, ammo amaliy qishloq xo‘jaligi maydonida zarur bo‘lgan mexanik texnologiyalar doirasi bundan kengroq. Materiallarni tashish va taxlash yoki tuproqni kovlash va tekislash kabi turli ishlar bajariladi, qishloq xo‘jaligi texnikasini boshqarish va ta’mirlash jarayonida ham qurilish texnikasi bilan bog‘liq texnologiyalar tabiiy ravishda ulanadi. Darslikda uchraydigan uskunalarni o‘quvchilarga to‘g‘ri o‘rgatish va amaliyotda qo‘llash uchun avval o‘zim ularni bevosita boshqarib, xususiyatlarini bilishim kerak deb o‘yladim. Shu sabab yuk ko‘targichdan boshlab, ekskavator, yuklagich, kran, katok, burg‘ilash mashinasi, buldozer, minorali kran kabi turli qurilish texnikalarini boshqarish sertifikatlarini oldim.

Bevosita boshqarib ko‘rgan tajribam darslarda ham yordam berdi. Har bir uskunaning turlicha boshqaruv xususiyatlari va ish paytidagi ko‘rish maydoni, ishchi qurilmalarning harakatini tushuna boshlaganimdan so‘ng, o‘quvchilarga oddiy boshqarish usuligina emas, balki ish vaqtida nimalarni tekshirish va nimalarga ehtiyot bo‘lish kerakligini ham ancha aniq tushuntira oldim. Qishloq xo‘jaligi texnikasini o‘qitadigan o‘qituvchiga zarur bo‘lgan ko‘nikmalar faqat “qishloq xo‘jaligi texnikasi” nomi doirasida qolib ketmasligini ham angladim.
 

Bir narsani o‘rgansam, yana boshqa kamchiligim ko‘rindi

Ta’mirlash texnikasini chuqurroq o‘rgangan sari yana boshqa kamchiliklarim ko‘rina boshladi. Zamonaviy qishloq xo‘jaligi texnikasi faqat mexanik qurilmalardan iborat emas. Ishga tushirish zanjiri va zaryadlash zanjirini o‘z ichiga olgan elektr zanjirlar ishlatiladi, turli kalitlar va relelar, sensorlar va signallar mashinaning ishlashida ishtirok etadi. Faqat mexanik tuzilmani tushunish bilan nosozlik sababini aniq topish qiyin bo‘ladigan holatlar bor edi. Shu sabab elektrchi malaka sertifikatiga urinib ko‘rdim. Elektr zanjirlari va elektr qurilmalarining asosiy tamoyillarini o‘rganar ekanman, mashinadagi nosozlik mexanik muammomi, quvvat manbai muammosimi, yoki zanjir va signal muammosimi — buni ajratib o‘ylash uchun asosga ega bo‘ldim. Qishloq xo‘jaligi texnikasi bo‘yicha ixtisoslashgan o‘qituvchi uchun elektr alohida soha emas, balki zamonaviy qishloq xo‘jaligi texnikasini tushunish uchun albatta bilish zarur bo‘lgan texnologiya ekani haqidagi fikr ham yanada aniq bo‘ldi.

Payvandlash ham ta’mirlash bilan tabiiy ravishda bog‘landi. Qishloq xo‘jaligi texnikasidan foydalanganda bolt va gaykalar sinishi yoki konstruksiyalar va muhim qismlar shikastlanishi mumkin. Barcha muammolarni faqat ehtiyot qismlarni almashtirish bilan hal qilib bo‘lmaydi, shikastlangan qismlarni tiklash yoki zarur konstruksiyalarni yasash uchun payvandlash texnikasi kerak edi. Shu sabab qoplamali yoy payvandlash bo‘yicha malaka sertifikatini oldim, ta’mirlash jarayonida kerak bo‘ladigan tuzatish va yasash texnikalarini ham o‘quvchilarga o‘rgata oladigan asosga ega bo‘ldim.

Boshqarish va ta’mirlash, elektr va payvandlashni o‘rganar ekanman, yana bir albatta egallanishi kerak bo‘lgan mutaxassislik bor degan fikr ham tug‘ildi. Bu — xavfsizlik edi. Qishloq xo‘jaligi texnikasi bilan ishlanadigan darslar va dehqonchilik ishlari maydonida turli xavf omillari mavjud. Aylanuvchi qismlar va gidravlik qurilmalar, elektr uskunalar, yuqori haroratli qismlar va og‘ir yuklar bilan ishlanadi, turli mashinalar bevosita boshqariladi, shu sabab kichik xato katta baxtsiz hodisaga olib kelishi mumkin. O‘quvchilarga shunchaki ‘ehtiyot bo‘l’deb aytishning o‘zi yetarli emas edi. Qaysi ishda qanday xavf omillari borligi, baxtsiz hodisalarning oldini olish uchun nimalarni tekshirish kerakligini asos bilan tushuntirishni xohlardim. Shu sabab qishloq xo‘jaligi ishlari xavfsizligi va sog‘lig‘i muhandisi sertifikatiga ham urinib, uni qo‘lga kiritdim. Chunki texnikani yaxshi o‘rgatish qanchalik muhim bo‘lsa, uni xavfsiz ishlata olishni o‘rgatish ham o‘qituvchi ega bo‘lishi kerak bo‘lgan muhim kasbiylik deb o‘yladim.

Ortga nazar tashlasam, men olgan sertifikatlar bir-biridan uzilib qolmagan edi. O‘quvchilarga uskunani o‘rgatish uchun haydashni o‘rgandim, mashinani to‘g‘ri tushunish uchun ta’mirlashni o‘qidim. Ta’mirlashni chuqur o‘rganar ekanman, elektrni bilishim kerakligini angladim, mashinani tuzatish va konstruksiyalar yasash uchun payvandlashni o‘rgandim. Va bu barcha texnikalarni o‘quvchilarga xavfsiz o‘rgatish uchun qishloq xo‘jaligi ishlari xavfsizligini ham o‘rgandim. Bir narsani o‘rgansam, o‘qish tugamas, balki uning narisida turgan yana bir kamchilik ko‘rinardi.
 

Aylanib-o‘rgilib, yana qishloq xo‘jaligi texnikasiga

Shu tariqa turli texnikalarni o‘rganib borar ekanman, oxir-oqibat yana dastlab boshlagan soham — qishloq xo‘jaligi texnikasiga qaytdim. ‘Unda men aslida o‘z ixtisosligim bo‘lgan qishloq xo‘jaligi texnikasini qaysi darajagacha tushunaman.’ Bu savol qishloq xo‘jaligi texnikasi muhandisi sertifikatiga urinib ko‘rishimga turtki bo‘ldi. Qishloq xo‘jaligi texnikasi bo‘yicha o‘qigan va o‘quvchilarga qishloq xo‘jaligi texnikasini o‘rgatadigan o‘qituvchi sifatida aynan shu sertifikatni albatta olishni xohlardim. Ammo imtihonga tayyorlanar ekanman, qishloq xo‘jaligi texnikasi muhandisi sertifikatining ma’nosi shunchaki yana bir sertifikat qo‘shishdan ham kattaroq bo‘ldi.

Ayniqsa yozma javobli imtihonga tayyorlanar ekanman, mexanik elementlarni loyihalash va mexanikani qayta o‘rganishim mazmunli bo‘ldi. Ish va kuch, quvvat va tezlik, samaradorlik, val va shesternyalar kabi o‘qituvchilikka tayinlash imtihoniga tayyorlanayotganda o‘rgangan mavzularimga yana duch keldim. Ammo bir xil mazmunni o‘rgansam ham, o‘qituvchi bo‘lganimdan keyin unga qarash nuqtai nazarim boshqacha edi. Tayinlash imtihoniga tayyorlanayotganda berilgan masalani yechib, to‘g‘ri javob topish muhim bo‘lgan bo‘lsa, endi masalani yechar ekanman, bir vaqtning o‘zida ‘bu mazmunni o‘quvchilarga qanday tushuntirsam eng oson anglashadi’deb o‘ylay boshladim. Quvvatni shunchaki formula sifatida yodlatish emas, balki ma’lum ishni qisqaroq vaqtda bajarish uchun nega kattaroq quvvat kerakligini amaldagi qishloq xo‘jaligi mashinalari ishi bilan bog‘lab tushuntira oldim, tezlik va samaradorlikni ham imtihon masalasidagi raqamlar emas, balki dvigatelda hosil bo‘lgan quvvat ishchi agregatgacha yetkaziladigan real jarayon bilan bog‘lab o‘rgata oladigan bo‘ldim. Bir paytlar tayinlash imtihoni uchun yodlagan formulalar endi o‘quvchilarga mashina harakatini tushuntiradigan tilga aylangan edi.

Qishloq xo‘jaligi texnikasi muhandisi sertifikatining amaliy imtihoniga tayyorlanar ekanman o‘rgangan CAD loyihalash ham darslar doirasini kengaytirdi. Ilgari tayyor mashinani qismlarga ajratish, nosozlikni topib tuzatishga qaratilgan ta’mirlash texnikasi markazida o‘qigan bo‘lsam, CADni o‘rganish orqali zarur konstruksiyani o‘ylash, mexanik elementlarni joylashtirib chizmada ifodalash kabi loyihalash texnikasini ham o‘rganadigan bo‘ldim. Val va podshipnik, bolt va gayka kabi mexanik elementlarni shunchaki qismlarga ajratiladigan va yig‘iladigan detallar sifatida emas, balki ular nega aynan shu joyga joylashtirilgani, qanday tuzilishda loyihalanishi kerakligi haqida o‘ylay boshladim. Bu tajriba Autodesk Inventorkabi 3o‘lchamli CAD dasturlarini o‘quvchilarga o‘rgatishda ham yordam berdi. Dastur buyruqlarini aytib berish bilan cheklanmay, amaldagi mexanik elementlar va konstruksiyalarni qanday modellashtirish va loyihalashni ham birga tushuntira oladigan bo‘lganim sari, mashinani qismlarga ajratib, nosozlikni topib tuzatadigan ta’mirlash texnikasi bilan mexanik elementlarni tushunib, zarur konstruksiyani chizma orqali ifodalaydigan loyihalash texnikasi bir butun bo‘lib bog‘lana boshladi.

2024yilda qishloq xo‘jaligi texnikasi muhandisi sertifikatini olganimda bu ayniqsa katta ma’no kasb etganining sababi ham shunda edi. O‘quvchilarga uskunani o‘rgatish uchun haydashni o‘rgandim, o‘quvchilarning imtihondan o‘ta olmaganini boshdan kechirgach, ta’mirlashni o‘rgandim. Ta’mirlashni o‘rganar ekanman, elektr va payvandlash zarurligini bildim, o‘quvchilarga xavfsiz yo‘l-yo‘riq berish uchun qishloq xo‘jaligi ishlari xavfsizligini ham o‘rgandim. Va shu barcha o‘rganishlar yakunida yana o‘z ixtisosligim — qishloq xo‘jaligi texnikasiga qaytdim. Bu jarayonda qishloq xo‘jaligi texnikasini boshqarish usuligina emas, balki nosozlikni tashxislash va ta’mirlash usulini ham o‘rgandim, bundan tashqari mexanik elementlarni hisoblash va konstruksiyalarni loyihalash usuligacha egallay oldim. Ta’mirlash maydonidagi amaliyot va loyihalash maydonidagi amaliyotni o‘quvchilarga birgalikda o‘rgata oladigan o‘qituvchi sifatida asta-sekin ulg‘ayganim men o‘zim faxrlanadigan jihatdir.
 

Sertifikatlar kamchiliklarimni to‘ldirib kelgan yozuvlar edi

Albatta, sertifikatlar ko‘p bo‘lgani bilan yaxshi o‘qituvchi bo‘lib qolmaydi. Bitta sertifikat olganing bilan o‘sha sohani to‘liq bilib qolmaysan. Aksincha, o‘qigan sari bilmaydigan narsalarim yanada ko‘proq ko‘rindi. Faqat o‘quvchilarga nimanidir o‘rgatayotganda darslik mazmunini shunchaki yetkazish bilan cheklanmasdan, o‘zim bevosita boshqargan, qismlarga ajratgan, tuzatgan, zanjirni tushungan, hisoblagan va loyihalab ko‘rgan tajribam asosida tushuntira oladigan o‘qituvchiga aylanib borayotganim aniq edi.

Ortga nazar tashlasam, men olgan sertifikatlar oddiy mehnat faoliyati ro‘yxati emas. Ular o‘quvchilarga ta’lim berar ekanman duch kelgan kamchiliklarimni birma-bir to‘ldirib kelgan o‘rganish yozuvidir. Avvaliga o‘quvchilarga hech bo‘lmaganda yana bir narsani to‘g‘riroq o‘rgatishni istab o‘qishni boshlagan edim, ammo bir narsani o‘rganganimdan keyin uning ortida yana boshqa o‘rganish kutib turardi. Shu tariqa o‘quvchilarni o‘qitish uchun boshlagan o‘qishim qachondir o‘zimni ham qayta o‘stirayotgan edi.

Va sertifikatlarni birma-bir qo‘lga kiritib, texnikalarni egallab borgan sari ko‘nglimda yana bir savol qola boshladi. ‘Sertifikat olish mumkin bo‘lgan ko‘nikma bilan, haqiqatan puxta egallangan ko‘nikma bir xilmi.’ Sertifikat men nimalarni bilishim va nimalarni qila olishimni tasdiqlab berdi, ammo bu ko‘nikmani qanchalik aniq va chuqur egallaganim boshqa masala edi. Bu savol meni yana sinfxonadan tashqariga yetakladi. O‘qitish uchun boshlagan o‘qishim endi ‘mahorat’deb atalgan keyingi yo‘l sari yo‘nalayotgan edi.