[Maxsus intervyu] Smart Farm tadqiqot va rivojlantirish loyihasi guruhi rahbari Son Jeong-ik bilan intervyu

 

Iqlim inqirozi va qishloq xo‘jaligi aholisi kamayishi kabi misli ko‘rilmagan yashab qolish muammolari qarshisida, qishloq xo‘jaligimiz uchun yechim ‘texnologiya (Tech)’dadir. Smart Farm tadqiqot va rivojlantirish loyihasi guruhi (bundan buyon — Loyiha guruhi) vazirliklar o‘rtasidagi to‘siqlarni buzgan ko‘p vazirlikli paket loyihaning boshqaruv markazi sifatida Janubiy Koreyaning smart farm R&D tizimini maydon sinovlari va sanoatlashtirishga yo‘naltirilgan holda tubdan o‘zgartirib keldi. Nashrimiz Smart Farm tadqiqot va rivojlantirish loyihasi guruhi rahbari Son Jeong-ik (Seul milliy universiteti faxriy professori) bilan chuqur intervyu orqali K-smart farm erishgan texnologik cho‘qqi, uning global raqobatbardoshligi hamda inson va sun’iy intellekt (AI) birga yashaydigan kelajak qishloq xo‘jaligi manzarasini taqdim etadi.

2020 yilda tashkil etishga ruxsat olib, 2021 yildan to‘liq faoliyat boshlagan Smart Farm tadqiqot va rivojlantirish loyihasi guruhining eng muhim yutug‘i nima bo‘ldi?
“Bu — alohida texnologiyalarni ishlab chiqish darajasida qolib ketgan smart farm R&D ni maydon sinovlari va sanoatlashtirishga asoslangan integratsiyalashgan tizimga aylantirganimizdir. 1-bosqich loyiha orqali ‘eksport uchun yuqori harorat va yuqori namlikka mos smart issiqxona paketi’ (sanoat mukofoti sovrindori), ‘tanlab yorug‘lik o‘tkazuvchi quyosh batareyalari’ (2024 yilning eng yaxshi 100 milliy R&D natijasi qatoriga kiritilgan) kabi tayanch texnologiyalarni qo‘lga kiritdik va ‘chorvachilikda mehnatni yengillashtiruvchi robotlar’ bilan joylarda qariyb 1,8 milliard von savdoga erishdik.
Hozir 2-bosqichda raqamli egizaklar, generativ AI asosidagi ekin va chorva boshqaruvi, qishloq xo‘jaligi robotlari kabi keyingi avlod texnologiyalarini ishlab chiqmoqdamiz. Ayniqsa, ushbu barcha smart farm tadqiqot natijalarini (katta ma’lumotlar, AI modellari va boshqalar) turli loyihalar, sanoatlashtirish tadqiqotlari va yangi R&D ishlari uchun bir joyga jamlaydigan ‘Koreyscha Smart Farm Integratsiyalashgan Platformasi (KoSToP)’ni yaratganimiz qishloq xo‘jaligimizning AI asosida sakrash qilishi uchun eng katta poydevordir.”

Koreyscha smart farm modeli bo‘lgan K-Farmning global bozordagi farqli jihati nimada va buning uchun Loyiha guruhi qanday ishlarni qilmoqda?
“Asosiy raqobat ustunligi — bu faqat texnologiyani sotmay, balki mahalliy iqlimga mos holda inshootlar, uskunalar, ma’lumotlar tahlili va masofaviy boshqaruvni bir paketda taqdim etadigan ‘K-Farm paket modeli’dir. Yaqin Sharq va Janubi-Sharqiy Osiyo issiq va nam bo‘lgani uchun mahalliy moslashtirish shart.
Loyiha guruhi ‘eksport uchun smart parrandaxonaning K-modelini sinovdan o‘tkazish’ vazifasi orqali Malayziyadagi mahalliy hukumatlar, universitetlar va kompaniyalar bilan hamkorlik tizimini qurib, muhitni tahlil va sinovdan o‘tkazmoqda. Xorijga chiqishdagi muvaffaqiyat yoki muvaffaqiyatsizlik ‘texnologiya eksporti’da emas, balki ‘puxta mahalliylashtirish’da, va biz operatorlarni keyingi boshqaruv bo‘yicha o‘qitishni ham paket tarkibida taqdim etib, barqaror raqobatbardoshlikni ta’minlaymiz.”

Siz ta’kidlagan ‘inson va AI ning qisman avtonom hamkorligi’ning ideal modeli qanday?
“Hozirgi smart farm texnologiyasi AI asosidagi avtonom bosqichga (3–4.0) kirgan va maydonda qisman qo‘llanmoqda. Inson umuman aralashmaydigan 100% to‘liq avtonomlik texnik jihatdan mumkin bo‘lishi mumkin, ammo maxsus maqsad bo‘lmasa, iqtisodiy samaradorlik muammosi yuzaga keladi. Shuning uchun har bir xo‘jalik sharoitiga mos ‘maqbul darajadagi avtonomlik’ ma’qul. Eng ideal birga yashash modeli — avtonom robotlar nafaqat og‘ir jismoniy mehnatni, balki dehqonlarga ruhiy stress keltiradigan ishlarni ham o‘z zimmasiga olib, insonning zavq bilan dehqonchilik qilishi mumkin bo‘lgan modeldir.”

‘Raqamli egizak’ va ‘sintetik ma’lumotlar’ texnologiyalari tadqiqot samaradorligini amalda qanday oshirmoqda?
“Xarajat va ekologik cheklovlarni yengish uchun virtual makon va generativ AI dan faol foydalanmoqdamiz. Bunga yorqin misol — ‘raqamli egizakdan foydalangan holda issiqxona ishlab chiqarish tizimini tijoratlashtirish’ loyihasi bo‘lib, uning orqali haqiqiy issiqxonaga aynan o‘xshash virtual muhit yaratdik. 60 ta ekish-mavsumiga teng o‘sish ma’lumotlari asosida, haqiqiy yetishtirishdan oldin harorat va yorug‘lik miqdori o‘zgarishiga ko‘ra o‘sish va sifatni AI simulyatori bilan qayta-qayta tekshiramiz. Shu bilan birga, pomidor, bodring, bulg‘or qalampiri kabi ekinlar uchun muhit, kasallik-zararkunandalar va yetishtirish qo‘llanmalarini birlashtirgan ‘generativ AI asosidagi qaror qabul qilish platformasi’ni ham ishlab chiqmoqdamiz, bu esa tadqiqotdagi sinov-xatolarni keskin kamaytirmoqda.”

Kompaniyalar va fermerlar uchun katta muammo bo‘lgan ‘ma’lumotlarni standartlashtirish’ bo‘yicha Loyiha guruhi qanday ishlarni qilmoqda?
“Agar ma’lumotlar tuzilmasi turlicha bo‘lsa, integratsiya va AI ni o‘qitish juda katta xarajat talab qiladi. Buni hal qilish uchun tadqiqot boshlanish bosqichidan DMP (Data Management Plan) ni joriy etdik va butun hayotiy siklni yo‘riqnomalar asosida boshqarmoqdamiz. Shuningdek, Qishloq xo‘jaligi, oziq-ovqat va qishloq ishlari vazirligining standart kodlari asosida axborot elementlarini standartlashtirib, boshqa platformalar bilan o‘zaro ishlashni maksimal darajaga chiqardik.
Ayniqsa, joriy yildan boshlab generativ AI ma’lumotlarga standartlashtirilgan usulda kira olishi uchun Anthropic tomonidan e’lon qilingan global ochiq protokol — MCP (Model Context Protocol) asosida platformani takomillashtirmoqdamiz. Bu orqali kompaniyalar va tadqiqot institutlarining AI modellari KoSToP ning yuqori sifatli ma’lumotlaridan real vaqt rejimida xavfsiz foydalanishi mumkin bo‘lgan ekotizim ochiladi.”

Ilg‘or texnologiya joriy etilgan taqdirda ham, maydondagi foydalanish qulayligi past bo‘lsa, u befoyda. Texnologiyani yoyish va ta’lim bo‘yicha qanday yechimlar bor?
“Texnologiya ishlab chiqish qanchalik muhim bo‘lsa, ‘undan foydalana oladigan odamlarni tayyorlash’ ham shunchalik muhim. Loyiha guruhi 2021 yildan 2024 yilgacha qishloq xo‘jaligi AI si, katta ma’lumotlar va avtomatlashtirish tizimlariga qaratilgan talabga mos ta’lim dasturlarini yuritib, mutaxassis kadrlarni tayyorlab keldi. So‘nggi paytlarda esa shu kungacha erishilgan tadqiqot natijalari, asosiy texnologik tamoyillar va amaliy qo‘llash misollarini jamlagan ‘maxsus texnik kitoblar’ni tayyorlashni ilgari surmoqdamiz. Bu texnik kitoblar kelgusi yilgacha jami 20 jild — chorvachilik bo‘yicha 10 jild, bog‘dorchilik bo‘yicha 10 jild — tarzida nashr etilishi rejalashtirilgan va agar ular sanoat, akademiya, tadqiqot maydonlari hamda talabalar uchun amaliy qo‘llanma sifatida ishlatilsa, laboratoriya natijalari fermerlar va kompaniyalarga tez tarqaladi.”
 

Fermerlar nuqtai nazaridan iqtisodiy samaradorlik (ROI) eng muhim masala. Investitsiya va texnik xizmat xarajatlarini kamaytirish uchun qanday muqobillar bor?
“Qishloq xo‘jaligi, oziq-ovqat va qishloq ishlari vazirligining birinchi Smart qishloq xo‘jaligini rivojlantirish qonuniga ko‘ra, 2029 yilgacha smart farm maydonini mamlakatdagi jami issiqxona maydonining 35% iga yetkazish maqsad qilingan va vazirlik 2024 yil oxiri holatiga ko‘ra bu ko‘rsatkich 16% ekanini ma’lum qilgan. Shuningdek, barcha issiqxona turlarining 90% i sabzavot yetishtirishga mo‘ljallangan, o‘sha sabzavot issiqxonalarining 90% i esa ‘bir qavatli plyonkali issiqxona’ tuzilishiga ega, shuning uchun juda yuqori darajadagi smart farm texnologiyalarini joriy qilinsa, ROI chiqmaydi. Smart farmlarni keng yoyish uchun smart farm R&D nafaqat unumdorlikni oshirishni, balki iqtisodiy samaradorlikni (ROI) ham isbotlashi kerak. Smart farmlarni joriy etish siyosati samarali bo‘lishi uchun arzon xarajatli koreyscha joriy etish tizimi zarur. Shu maqsadda Loyiha guruhi hozir K-Farm modelining iqtisodiy tahlilini (B/C nisbati, investitsiyani qaytarish muddati, zarar ko‘rmaslik nuqtasi va boshqalar) aniq olib bormoqda. Ushbu ma’lumotlar asosida qaysi ekin va texnologiya kombinatsiyalari foydalilikni oshirishi va texnik xizmat yukini kamaytirishini tekshirib, hukumatga fermerlarga mos o‘rta va uzoq muddatli joriy etish strategiyasini taqdim etishni rejalashtirmoqdamiz.”

Shahar tipidagi vertikal fermalar o‘zini o‘zi ta’minlay olishi uchun qanday biznes modellari va siyosiy qo‘llab-quvvatlash kerak?
“Shahar vertikal fermalari uchun birinchi navbatda shahar iste’mol odatlariga mos yangi sabzavot yetkazib berish, mehmonxona va restoranlarga muntazam yetkazib berish, premium ekinlarni oz miqdorda yetishtirish, obuna asosidagi salatlar kabi aniq maqsadli mustaqil biznes modellarini shakllantirish zarur. Siyosiy jihatdan esa shahardagi bo‘sh turgan savdo joylarini qayta ta’mirlash xarajatlari, ijara va energiya xarajatlarini qo‘llab-quvvatlash kerak. Bundan tashqari, nogironlar yoki kam daromadli keksalar kabi ijtimoiy zaif qatlamlar uchun ish o‘rinlari yaratish bilan bog‘lansa, ijtimoiy korxona sifatida qo‘llab-quvvatlash asosini ham, o‘zini o‘zi ta’minlash imkonini ham bir vaqtning o‘zida qo‘lga kiritish mumkin.”

Mamlakatimizning ‘to‘rt faslli iqlimi’ni yengib o‘tishga xizmat qiladigan energiya tejovchi texnologiyalar bo‘yicha tadqiqotlar qaysi darajaga yetdi?
“Issiq to‘lqinlar va qattiq sovuq almashinib turadigan Koreya iqlimi energiya xarajatlari yukini oshiradi. Loyiha guruhi aralash issiqlik manbali issiqlik nasoslari va yuqori chidamli issiqlik saqlovchi materiallardan foydalangan tizim tadqiqotlari orqali haqiqiy muhitda energiya sarfini 25% dan ortiq kamaytirishni maqsad qilgan sinovlarni olib bormoqda. Shu bilan birga, yuqori quvvatli quyosh modullari ishlab chiqargan elektr energiyasini ESS (Energiya saqlash tizimi) da saqlab foydalanadigan ‘sun’iy yorug‘lik ta’minoti tizimining o‘zini o‘zi ta’minlovchi modeli’ni ham ishlab chiqmoqdamiz. Issiqxona tuzilmasi, ekin o‘sishi va AI boshqaruvini birlashtirgan paket texnologiyalar orqali fermerlarning isitish va sovitish xarajatlari yukini tubdan kamaytiramiz.”

Avval Arizona universiteti va Kennedi kosmik markazidagi kosmik qishloq xo‘jaligi tadqiqotlari tajribangiz hozirgi faoliyatingizga ta’sir ko‘rsatganmi?
“2004 yilda Arizona universitetida tashrif buyuruvchi professor bo‘lgan paytimda Kennedi markazida qisqa muddat bo‘lib, yopiq ekotizimlarga asoslangan kosmik qishloq xo‘jaligi tadqiqotlarini bevosita ko‘rdim. Bu juda o‘ziga xos soha bo‘lgani uchun shaxsiy tadqiqot falsafamni butunlay o‘zgartirib yuborgan darajada emas, ammo Yerdan farq qiladigan ekstremal muhitlarda resurslarni qayta ishlatish, barqarorlik va o‘simlik reaksiyalari bo‘yicha tadqiqotlar yuqori darajadagi kelajak bioindustriyalari va smart farm texnologiyalarini rivojlantirish uchun juda foydali g‘oyalar va fikr-mulohazalar berayotganiga ishonaman.”

Ko‘p vazirlikli paket loyiha 2027 yilda yakunlanadi. Keyingi loyihalarga tayyorgarlik qanday ketmoqda?
“Ulkan byudjetlar sarflangan tadqiqot natijalari loyiha tugagach faqat PDF hisobotlari ko‘rinishida qolib ketmasligi yoki alohida texnologiyalarga parchalanib ketmasligi kerak. Yaxshiyamki, hozir Qishloq xo‘jaligi, oziq-ovqat va qishloq ishlari vazirligi boshchiligida keyingi loyiha rejalashtirish ishlari boshlandi. Loyiha guruhi qurgan ‘KoSToP’ integratsiyalashgan platformasida to‘plangan sinov ma’lumotlari va AI modellarini keyingi avlod milliy va hududiy loyihalar hamda sanoatlashtirish R&D ishlari bilan samarali bog‘lab, bunga global raqobatbardoshlikni oshiradigan yangi masalalarni qo‘shish orqali keyingi avlod smart farm R&D uzluksizligini ta’minlashimiz kerak.”

Texnologiya va maydon o‘rtasidagi tafovutni kamaytirish bo‘yicha takliflaringiz va siz chizayotgan kelajak qishloq xo‘jaligi manzarasi qanday?
“Fermerlar, akademik doiralar, sanoat va hukumat o‘z rollarini aniq belgilab, qisqa va uzoq muddatli vazifalarni takrorlanishsiz uyg‘un tarzda hal qilishi kerak. Mamlakatimiz hududi kichik va resurslari cheklangan, shu sabab oxir-oqibat yuqori texnologiyali qishloq xo‘jaligiga o‘tish yagona yashab qolish strategiyasidir. Kelajakda AI joriy etilishi bilan ilg‘or texnologiyalar va maydondagi fermerlar o‘rtasidagi tafovut texnologik hamda iqtisodiy nuqtai nazardan tez qisqaradi. Oxir-oqibat, inson va AI birga yashab, fermerlarning jismoniy va ruhiy stressini yengillashtiradigan ‘quvonchli kelajak qishloq xo‘jaligi’ni, shuningdek barqaror qishloq hududlarini kutaman.”