Qishloq xo‘jaligi AI’iga ishonch “ishonchli ma’lumotlardan boshlanadi”… Qishloq xo‘jaligi mashinasozligi jamiyatining kuzgi ilmiy anjumanida tekshiruv va javobgarlik yechimlari izlandi

Murakkab muhitni boshqarish tizimidan 10 yildan ortiq foydalanib kelayotgan Jeonbukdagi 25 ta issiqxona pomidor xo‘jaligi orasida “muhit barqarorligi eng katta darajada yaxshilandi” deb javob bergan birorta xo‘jalik bo‘lmadi. Joriy etish paytida texnik xizmat ko‘rsatish va texnik yordamni hisobga olgan xo‘jalik ham yo‘q edi. Biroq amalda foydalanish jarayonida bildirilgan 6 ta shikoyatdan 4 tasi aynan muhit barqarorligi sohasiga tegishli bo‘ldi. Tizimni keng yoyish uchun zarur texnologiyalar (bir nechta javob) sifatida “foydalanishga qulay ekran” va “masofaviy monitoring hamda diagnostika” har biri 40%dan (10 ta xo‘jalik), “AI qaror qabul qilishni qo‘llab-quvvatlash” esa atigi 24% (6 ta xo‘jalik)ni tashkil etdi.

Ushbu so‘rov Rose Valley rahbari Jeong Byeong-gyu tomonidan shu oyning 16-kuni 2016-yilda Jeonbuk qishloq xo‘jaligi meister universitetining pomidor kursini tamomlagan 25 kishi orasida o‘tkazilgan bo‘lib, Koreya qishloq xo‘jaligi mashinasozligi jamiyati 21-kuni o‘tkazgan 2026-yilgi kuzgi ilmiy anjumanning “Ishonchli qishloq xo‘jaligi AI’i: tamoyillardan dalagacha” maxsus sessiyasida taqdim etildi. O‘sha kuni Busandagi BEXCO’da o‘tgan sessiyada Jeong rahbar, Xalqaro sun’iy intellekt etikasi assotsiatsiyasi raisi Jeon Chang-bae, JiNong Co., Ltd. rahbari Park Heun-dong va Koreya mehnat tadqiqotlari instituti tadqiqotchisi Yang Seung-yeop mavzuli ma’ruzalar qildi. Keyingi umumiy munozarada esa Qishloq xo‘jaligini rivojlantirish boshqarmasi texnologik integratsiya strategiyasi bo‘limi boshlig‘i Kim Min-young moderatorlik qildi, ma’ruzachilar bilan birga Mokpo milliy universiteti professori Moon Gwang-jin, 42MARU markazi rahbari Jeong Hwi-ung va Qishloq xo‘jaligini rivojlantirish boshqarmasi kompyuter tizimlari bo‘yicha ma’muri Jeong Hwan-seok ishtirok etdi. Ishtirokchilar qishloq xo‘jaligi AI’ining xavf omillari, tekshirish usullari, avariya uchun javobgarlik va zarur me’yorlar haqida muhokama qildi.

Sensor va ma’lumotlar chayqalsa, qarorga ham ishonib bo‘lmaydi… maydondagi xavf uskunalar va ma’lumotlarda

So‘rovni taqdim etgan Jeong rahbar Jeonbukning Iksan shahrida 1 gektar hajmdagi pomidor issiqxonasini boshqaradi. Smart-ferma joriy qilinganidan keyin kunlik boshqaruv vaqtini 12 soatdan 6 soatga qisqartirdi va 3,3㎡ga to‘g‘ri keladigan hosildorlikni 80 kgdan eng yuqori 142 kggacha oshirdi. Jeong rahbar bu natijani “AI yakka o‘zi yaratgan samara emas, balki uskuna, ma’lumotlar va har kuni maydonni ko‘rib turadigan inson boshqaruvi birgalikda yaratgan natija” deb izohladi.

Nosozlik holatlari ham aniq misollar bilan tanishtirildi. Sensorning noto‘g‘ri o‘lchashi tufayli shamollatish oynalarini boshqarish izdan chiqib, mog‘or tarqalgan, ozuqa eritmasi elektr o‘tkazuvchanligi (EC) sozlama qiymati noto‘g‘ri kiritilgani sabab ildizlar zararlangan holatlar bo‘lgan. Bir xo‘jalikda jala to‘xtaganidan keyin ham oynalar yopiq qolib, issiqxona ichidagi harorat 60℃dan oshgan va oxir-oqibat o‘sha mavsumdan voz kechishga to‘g‘ri kelgan. Boshqa bir xo‘jalik esa xorijiy boshqaruv qurilmasi ehtiyot qismlarini o‘z vaqtida ololmagani uchun tun bo‘yi qo‘lda boshqarishga majbur bo‘lgan. Jeong rahbar: “Sensor va ma’lumotlar beqaror bo‘lsa, ular ustiga qurilgan qaror qanchalik aqlli bo‘lmasin, unga ishonib bo‘lmaydi”, dedi va “ishonchli qishloq xo‘jaligi AI’i ishonchli ma’lumotlardan boshlanadi”, deb ta’kidladi.

Umumiy munozarada Jeong Hwi-ung aniqlikni “o‘lchash” va “bajarish”ga ajratib ko‘rish kerakligini aytdi. Ya’ni, bajarishda xato bo‘lgan bo‘lsa, bu AI xatosimi yoki mashina xatosimi, shuni ham ajratish zarur. Jeong rahbar “ma’lumotlar bir marta qurib qo‘yiladigan narsa emas, ularni doimiy boshqarish kerak”, deb qo‘shimcha qildi. Qishloq xo‘jaligini rivojlantirish boshqarmasida AI dehqonchilik yordamchisi “Isak-i” uchun mas’ul Jeong ma’mur esa “AI o‘rganishi uchun mos ma’lumotlar ko‘p emas”, deya ma’lumotlarni standartlashtirish va tozalashni ustuvor vazifa sifatida ko‘rsatdi.

Qarorni qo‘llab-quvvatlovchi AI… yakuniy hukm insonda

Jeong rahbar takomillashtirish yo‘nalishining birinchisi sifatida “AI inson o‘rnini bosishdan ko‘ra, hukm chiqarishga yordam beradigan qarorni qo‘llab-quvvatlovchi turga yo‘nalishi kerak” degan fikrni ilgari surdi. Qolganlari sensor standartlarini standartlashtirish, mahalliylashtirish va tezkor servis, xo‘jaliklarni o‘qitish, iqlimga moslashuvchan boshqaruvdir.

Park rahbar qaror asosini tushuntirib beradigan AI yanada yaxshi xizmat ekanini ta’kidladi. Park rahbar: “To‘liq uchuvchisiz avtomatlashtirishga o‘tilsa yaxshi bo‘lardi, ammo noto‘g‘ri qilinsa, xo‘jaliklar nodon bo‘lib qoladi”, dedi va “AI’ning yakuniy maqsadi Jeong rahbar darajasidagi xo‘jaliklarni uzluksiz ko‘paytirib borishdir”, deb aytdi. Jeong ma’mur ham “hozircha AI javoblariga 100% ishonishdan ko‘ra, ulardan ma’lumot sifatida foydalanib, tekshirib ishlatish eng xavfsiz yo‘l”, dedi.

“Bu raqamga kim ishonadi?”… mustaqil tekshiruv va sertifikatlash tizimi talabi

Park rahbar xo‘jaliklar bilan maslahat suhbatlari yozuvlari orqali nutqni tanish modelini o‘qitgan. Ichki baholashda aniqlik Naver Clova’dan yuqori chiqdi. Biroq Park rahbar: “Muammo shundaki, bu raqamga kim ishonadi?”, dedi va “hozir biz masalani ham o‘zimiz tuzyapmiz, baholashni ham o‘zimiz qilyapmiz”, deb aytdi. U muqobil sifatida mustaqil benchmarkni taklif qildi. Nutqni tanish, dalilga asoslangan javob, kasallik va zararkunandalarni diagnostika qilish, bashorat va tavsiya yo‘nalishlari bo‘yicha ilmiy jamiyat hamda Qishloq xo‘jaligini rivojlantirish boshqarmasi sinov topshiriqlarini tuzib, natijalarni darajali tizim va sertifikatlash bilan bog‘lash kerakligini bildirdi.

Jeong rahbar boshqacha fikr bildirdi. Nutqni tanish 2–3 yil ichida eng yuqori darajaga yetib olishi mumkinligi sabab, baholash doirasini toraytirib, bashorat xatosi tufayli yuzaga kelgan zararni baholash mezonlariga e’tibor qaratish kerakligini aytdi. Yang tadqiqotchi aviatsiya sanoatini misol qilib: “Tartibga solish orqali barqarorlik hissini berish aksincha innovatsiya va keng yoyilishga yordam beradi”, dedi. Shuningdek, ishonchlilik sertifikatini olgan korxonalarga davlat xaridlari bo‘yicha imtiyoz berishni taklif qildi. Jeong rahbar esa ishlab chiqishning dastlabki bosqichidan boshlab fermerlar ishtirok etadigan ochiq maydon sinovlarini ta’kidladi.

Avariya yuz bersa kim javobgar?… qaror tarixini qoldirish va isbotlash mas’uliyatini yengillashtirish kerak

Jeon rais mavzuli ma’ruzada qishloq xo‘jaligi maydonlarida allaqachon yuz bergan hodisalarni tanishtirdi. Bular 2023-yil noyabr oyida Gyeongnam viloyati Goseongdagi paprika saralash maydonchasida robot sinov ekspluatatsiyasi tekshiruvidan o‘tayotgan kompaniya xodimini quti deb adashtirib, uning o‘limiga sabab bo‘lgan hodisa, dron orqali ishlov berish paytida fermerning barmog‘i kesilib ketgan voqea va boshqalardir. Jeon rais: “AI xavfsizligi — hal qilish masalasi emas, oldini olish masalasidir”, dedi. Jeong ma’mur saralash maydonchasi hodisasini dasturdagi istisno holatlarni qayta ishlash muammosiga yaqin deb baholab, tadqiqot va ishlab chiqish bosqichidan boshlab xavfsizlik tekshiruvini kiritish kerakligini aytdi.

Park rahbar AI tavsiyasi, fermerning tasdig‘i va bajarilish natijasini vaqt nuqtalari bo‘yicha qayd etadigan tarixni kuzatish tizimini taklif qildi. Avariya yuz bersa, xato qayerda sodir bo‘lganini orqaga qaytib aniqlash imkonini yaratish kerakligini aytdi. Yang tadqiqotchi javobgarlikni bitta subyektga yuklamasdan, ayb ulushi kabi taqsimlaydigan tartibni ishlab chiqishni taklif qildi. Yang tadqiqotchi: “Fermer AI muammosini isbotlashi emas, AI’ni yaratgan korxona isbotlashi uchun isbotlash mas’uliyatini o‘tkazish yoki yengillashtirish muhim masalaga aylanadi”, dedi.

AI asosiy qonunidan keyin qishloq xo‘jaligi AI’i bo‘yicha maxsus qonunmi?… “o‘rta va qisqa muddatda Smart qishloq xo‘jaligi qonunini to‘ldirish”

Jeon rais shu yil yanvar oyida kuchga kirgan AI asosiy qonuni deklarativ va keng qamrovli qonun ekanini aytib, “qishloq xo‘jaligi sohasi AI’i bo‘yicha maxsus qonun” zarurligini taklif qildi. Avtonom boshqariladigan qishloq xo‘jaligi texnikasi yo‘lda avariya qilganida qo‘llanadigan qonun “hozircha bo‘shliq holatida” ekanini ham ko‘rsatib o‘tdi. Professor Moon esa “qishloq xo‘jaligida yuqori ta’sirli AI deb ko‘rish mumkin bo‘lgan holatlar ko‘p emas, shuning uchun maxsus qonun uzoq muddatli vazifa”, dedi va “o‘rta va qisqa muddatda Smart qishloq xo‘jaligi qonunini to‘ldirishdan boshlash kerak”, deb aytdi.

Yang tadqiqotchi Qishloq xo‘jaligini rivojlantirish boshqarmasi buyurtmasidagi tadqiqot doirasida tayyorlanayotgan “Qishloq xo‘jaligi AI etikasi bo‘yicha qo‘llanma” loyihasini oshkor qildi. Dastlabki so‘rovda 19 nafar ekspertning 16 nafari qo‘llanma zarur deb javob bergan. Loyiha ▲insonni hurmat qilish ▲adolat va inklyuzivlik ▲xavfsizlik ▲shaffoflik ▲maxfiylik ▲javobgarlik kabi 6 ta asosiy tamoyilni taqdim etdi. Himoya obyektlarini tuproq va suv sifati kabi ekologiya va atrof-muhitning butun doirasigacha kengaytirish yoki fermerlar ma’lumotlari uchun kompensatsiyani qanday ko‘rib chiqish masalalari hali muhokama qilinmoqda.

Keksa va kichik fermerlar raqamli tafovutini kamaytirish uchun ta’lim va jamoatchilik muhokamasi maydoni zarur

Yang tadqiqotchi keksa va kichik fermerlar kabi raqamli jihatdan zaif qatlamlarning AI bo‘yicha ta’limi va foydalanish imkoniyatini qo‘llab-quvvatlash kerakligini ta’kidladi. Professor Moon Milliy sun’iy intellekt strategiyasi qo‘mitasida qishloq xo‘jaligiga oid muassasa yoki ekspertlar yo‘qligini tilga olib, qishloq xo‘jaligi AI’i bo‘yicha jamoatchilik muhokamasi maydoni zarurligini aytdi. Jeon rais ta’lim, texnologiya ishlab chiqish hamda qonun va institutlarni tartibga solish birgalikda olib borilishi kerakligini bildirdi. Jeong ma’mur qishloq xo‘jaligi AI’ini keng yoyish uchun maslahat organi tuzishni ko‘rib chiqishini ma’lum qildi.

Moderatorlik qilgan Kim bo‘lim boshlig‘i “qishloq xo‘jaligi AI’ining ishonchliligi va xavfsizligini ta’minlash texnologik innovatsiyani cheklash emas, balki uni maydonda keng yoyish uchun poydevordir”, deya munozarani yakunladi.