[Khảo sát đặc biệt nhân dịp ra số đầu] Lo ngại về “phân cực số phiên bản nông thôn”… ‘khả năng chấp nhận tại hiện trường’ là lời giải

Chính phủ đang đẩy nhanh việc phổ cập AI nông nghiệp (trí tuệ nhân tạo) và công nghệ nông nghiệp thông minh nhằm giải quyết vấn đề thiếu hụt lao động ở nông thôn. Tuy nhiên, tại hiện trường đang xuất hiện những tiếng nói lo ngại về cái gọi là “phân cực số phiên bản nông thôn” giữa các nông hộ lớn có tiềm lực vốn và các nông hộ nhỏ không có điều kiện đó.

Có ý kiến chỉ ra rằng để các nông hộ nhỏ thiếu vốn và năng lực tiếp nhận công nghệ không bị gạt ra ngoài hệ sinh thái agtech, cần một sự chuyển đổi lớn trong chính sách theo hướng lấy “khả năng chấp nhận tại hiện trường” mà nông dân có thể dễ dàng cảm nhận làm trung tâm. Cuộc khảo sát chuyên gia do báo chúng tôi thực hiện cũng phản ánh nguyên vẹn những trăn trở tại hiện trường như vậy.

“Đừng mua thiết bị đắt tiền, hãy cùng dùng chung”… chuyển đổi mô hình sang ‘hàng hóa công dùng chung’
Các chuyên gia cho rằng phương án thực tế nhất để bao trùm các nông hộ nhỏ là thoát khỏi cách phổ cập trực tiếp cho từng hộ như hiện nay và xây dựng hệ thống sử dụng chung ở cấp khu vực. Bởi với cấu trúc mà từng hộ nông dân phải sở hữu các thiết bị công nghệ cao đắt đỏ trị giá tới hàng trăm triệu won, sẽ không thể bao trùm được các nông hộ vừa và nhỏ thiếu tiềm lực vốn.

Trên thực tế, trước câu hỏi phương thức nào phù hợp với nông nghiệp Hàn Quốc hơn giữa cách phổ cập thiết bị agtech cho từng hộ riêng lẻ và cách phổ cập dùng chung thông qua các cơ sở cho thuê máy nông nghiệp, 55,6% (20 người) trong số người trả lời (36 người) đã chọn phương thức phổ cập dùng chung. Phương thức phổ cập riêng lẻ chiếm 19,4% (7 người), và ý kiến cho rằng nên kết hợp cả hai phương thức riêng lẻ và dùng chung tùy theo điều kiện như quy mô nông hộ cũng được ghi nhận ở mức 19,4% (7 người).

Các chuyên gia nhấn mạnh: “Cần chuyển AI từ đối tượng mua sắm của từng nông hộ riêng lẻ sang dịch vụ sử dụng chung dưới dạng hàng hóa công”, đồng thời “phải xây dựng các trung tâm hỗ trợ nông nghiệp AI cấp khu vực và xoay trục chính sách từ chia sẻ thiết bị sang chia sẻ chính mô hình AI”. Theo họ, cần một hệ sinh thái mở và dùng chung, trong đó thông qua hạ tầng công cộng lấy chính quyền địa phương hoặc đơn vị khu vực làm trung tâm để cung cấp dịch vụ cho thuê phần cứng và các dịch vụ AI được tiêu chuẩn hóa.

Về các phương án cụ thể tận dụng hạ tầng công cộng, đã có đề xuất mở rộng hệ thống sử dụng chung thiết bị và dịch vụ xoay quanh các cơ sở cho thuê máy nông nghiệp, pháp nhân hợp tác sản xuất nông nghiệp và hợp tác xã nông nghiệp địa phương. Đó là cách mở rộng phạm vi hoạt động của các cơ sở cho thuê máy nông nghiệp để thu hút sự tham gia của nông dân quy mô nhỏ, đồng thời phát triển và phổ cập các máy nông nghiệp AI thực dụng phù hợp với công việc nông nghiệp quy mô vừa và nhỏ như xe vận chuyển, cũng như cách gom nhiều nông hộ nhỏ lại để cùng chia sẻ AI hoặc robot. Bên cạnh đó, ý kiến cho rằng cần đa dạng hóa cơ chế trợ cấp vốn đang thiên về mua sắm thiết bị theo hướng bao gồm cả phí sử dụng dịch vụ thuê bao, chi phí đào tạo và chi phí bảo trì để bảo đảm cho nông hộ nhỏ “cơ hội tiếp cận công nghệ” thực chất cũng đang nhận được nhiều đồng tình.
 

“Công nghệ phải học mới dùng được thì sẽ thất bại”… cần tập trung vào AI ‘đơn giản, chi phí thấp’ dựa trên điện thoại thông minh
Xét đến thực tế siêu già hóa ở nông thôn, cũng có rất nhiều ý kiến yêu cầu phải cung cấp các dịch vụ được đơn giản hóa có thể lấp đầy khoảng cách trong khả năng tiếp cận công nghệ. Một chuyên gia chỉ ra: “Chìa khóa để ngăn chặn phân cực số không nằm ở sự hào nhoáng của công nghệ mà ở khả năng chấp nhận tại hiện trường”, đồng thời nói thêm: “Đối với các nông hộ nhỏ, AI không nên là công nghệ khó phải học mới dùng được, mà phải trở thành một dịch vụ tiện lợi chỉ cần một cuộc gọi điện thoại hay một ứng dụng nhắn tin là có thể hưởng lợi”.

Phần lớn chuyên gia khuyến nghị rằng thay vì cố gắng áp đặt các hệ thống dữ liệu lớn quy mô lớn lấy nông hộ lớn làm trung tâm, nên ưu tiên áp dụng trước các công nghệ phù hợp thiết yếu (Low-cost AI) phù hợp với điều kiện đất canh tác quy mô nhỏ. Điều đó có nghĩa là các mô hình đơn giản, chi phí thấp chỉ cung cấp trực quan những thông tin cốt lõi mà nông dân thực sự cần như cảnh báo phát hiện sớm sâu bệnh hay tình trạng sinh trưởng của cây trồng sẽ hiệu quả hơn.

Ngay cả những nông dân cao tuổi cũng sử dụng KakaoTalk hay YouTube hằng ngày, vì vậy việc tạo dựng một môi trường nền tảng quen thuộc giao tiếp bằng lời nói như ‘Isagi’, nền tảng đối thoại của Cục Phát triển Nông thôn, được xem là một phương án thay thế. Một hệ thống thông qua nền tảng có thể vận hành dễ dàng như ứng dụng thời tiết, chỉ tóm lược và hiển thị những thông tin ra quyết định thật sự cần thiết, được đánh giá là hấp dẫn.

Các mô hình dự án thí điểm cụ thể ở cấp chính phủ cũng được đưa ra như một phương án thay thế. Tiêu biểu là dự án liên quan đến ‘mô hình đại diện smart farm cho nông hộ vừa và nhỏ’ đang được triển khai thí điểm trong năm nay và ‘dự án kiểm chứng mô hình tiêu chuẩn smart farm cho nông hộ vừa và nhỏ trên phạm vi toàn quốc’ dự kiến thúc đẩy vào năm tới. Mô hình này được thiết kế xoay quanh ‘Ara Greenhouse’, một nền tảng tích hợp quản lý nhà kính mở dựa trên tiêu chuẩn. Với khả năng tương thích linh kiện ở mức giá rẻ và có thể tải về các dịch vụ AI cần thiết từ ‘app store nông nghiệp’ để sử dụng, mô hình này đang được kỳ vọng là lối thoát giúp cắt giảm chi phí đầu tư ban đầu và chi phí bảo trì.

“Số hóa mọi nông hộ là ảo tưởng”… cũng xuất hiện ‘quan điểm thực tế’ như thúc đẩy dịch vụ làm thuê
Cũng có quan điểm thực tế lạnh lùng cho rằng việc kéo tất cả các nông hộ nhỏ vào lĩnh vực số có hiệu quả thấp so với chi phí khổng lồ phải bỏ ra.

Một chuyên gia giấu tên cho biết: “Không phải mọi nông hộ đều cần số hóa, và cũng đáng nghi ngờ liệu các nông hộ nhỏ siêu nhỏ có nhất thiết phải đưa vào AI đắt đỏ hay không”, đồng thời nêu ý kiến rằng ở mức độ cân nhắc chính sách, nên giới hạn ở việc hỗ trợ dịch vụ thuê bao hoặc thiết bị cho thuê. Xa hơn nữa, cũng có chỉ ra rằng: “Để bảo đảm năng lực cạnh tranh quốc tế cho nông nghiệp nước ta, về dài hạn việc hình thành các nông hộ lớn và mở rộng quy mô là điều tất yếu; nếu cố ôm trọn mọi nông hộ nhỏ thì có thể dẫn đến cùng diệt vong vì chi phí quá lớn”.

Việc trẻ em sử dụng điện thoại thông minh theo bản năng và việc nông dân điều khiển thiết bị tại hiện trường là hai lĩnh vực hoàn toàn khác nhau. Trên thực tế, để bao trùm các nông hộ nhỏ, phương án khả thi nhất được chỉ ra là dù họ không thể trực tiếp vận hành thiết bị AI, vẫn hướng họ nhận được lợi ích của canh tác bằng AI với chi phí thấp thông qua việc tận dụng ‘dịch vụ làm thuê công việc nông nghiệp theo từng khu vực’ hoặc ‘mô hình dùng chung’.

Rốt cuộc, để hỗ trợ những thay đổi phù hợp với hiện trường như vậy, có lẽ cần phải đi trước một bước bằng việc tái thiết quản trị, cùng với xây dựng hệ thống hỗ trợ theo gói theo từng giai đoạn và từng lựa chọn, đồng thời đổi mới nhân lực, ngân sách và hệ thống hoạch định dự án của các tổ chức chính phủ như trung tâm công nghệ nông nghiệp để phù hợp với môi trường nông hộ đang thay đổi.