[Global “dehqonchilik suhbati”] Tuproqdagi uglerod fermer daromadiga aylanishi uchun

[Global “dehqonchilik suhbati”: kelajak qishloq xo‘jaligini yoritish] Janubiy Jeolla–Kvanju birlashgan maxsus shahri Yevropa ofisi direktori Kim Gi-cheol
 

2020-yilda Niderlandiyaning janubi-g‘arbida ikkita mahalliy energetika kooperativi yaqin atrofdagi fermerlarga taklif bilan chiqdi. Dehqonchilik usulini o‘zgartirib, tuproqda ko‘proq uglerod saqlansa, shamol elektr stansiyasi daromadining bir qismi hisobidan kompensatsiya berilishini aytishdi. Fermerlar tashkiloti ZLTO hamkorlik qilgan ushbu pilot loyihada “Windpark Krammer” atrofidagi fermer xo‘jaliklaridan 15 tasi qatnashdi. Qoplama ekinlar ekish va shudgorlashni kamaytirish mukofotlanadigan dehqonchilik ishiga aylangan edi.

Loyiha muddati 5 yil, belgilangan narx esa karbonat angidridning 1 tonnasi uchun 100 yevro edi. Kompensatsiyaning 70%i va’da qilingan agrotexnik usullar bajarilgan-bajarilmaganini tekshirib, har yili to‘lanadigan, qolgan 30%i esa loyiha yakunida tuproq tahlili orqali natija tasdiqlangach to‘lanadigan qilib belgilandi. Bu fermer avval 5 yillik xarajatni o‘zi ko‘tarib, oxirgi kungacha kutishi kerak bo‘lgan usul emas edi.
 

Tuproqda to‘plangan uglerod qanday hisoblanadi

Tuproqda uglerod saqlaylik, deyish oson. Qiyini — uning miqdorini ishonchli tarzda hisoblash. Yevropa Ittifoqi(YI) o‘tgan 7-oyda “Uglerodni chiqarib tashlash va uglerodli dehqonchilikni sertifikatlash tizimi(CRCF)”ga qo‘llanadigan uchta metodologiyani qabul qildi. Qishloq xo‘jaligi yerlari va daraxtlar birga parvarish qilinadigan maydonlar, qayta suv berilgan torfzorlar, yangi barpo etilgan o‘rmonlar kabi joylarda uglerod qanchalik oshgani yoki chiqindilar qanchalik kamayganini aniqlash uchun mezonlardir.

Odatdagidek dehqonchilik qilinsa ham yuz berishi mumkin bo‘lgan o‘zgarishlarni yangi natija deb hisoblab bo‘lmaydi. Loyiha boshlanishidan oldingi holatni o‘rganish, agrotexnik usul o‘zgartirilgandan keyingi natijani o‘lchash kerak. Bevosita o‘lchash qiyin bo‘lib, modeldan foydalanilsa, uning xatosi ham hisobga kiritiladi. Demak, fermer uchun yangi usulni o‘rganish bilan birga qayd yuritish, tekshiruv va verifikatsiya ishlari ham paydo bo‘ladi.
 

Tonna narxidan ko‘ra fermer xo‘jaligida qoladigan pul

Niderlandiyadagi tonna uchun 100 yevro Yevropaning hamma joyida amal qiladigan narx emas. Fransiyaning “past uglerodli yorliq” tizimida ro‘yxatdan o‘tgan qishloq xo‘jaligi·o‘rmon xo‘jaligi kabi turli loyihalarda tonna narxi 8~125 yevrogacha farq qilgan, o‘rtacha esa taxminan 35 yevro bo‘lgan. Bu hukumat bir xilda belgilagan qiymat emas, balki loyiha xarajati, mahalliy sharoitlar, atrof-muhitga ta’siri va boshqa omillarni hisobga olib, loyiha egasi va mablag‘ taqdim etuvchi belgilagan narxdir.

Saqlanish miqdorida ham katta farq bor. Niderlandiyaning janubidagi tajriba loyihasida tuproq va agrotexnik usulga qarab gektariga yiliga 1~4 tonna karbonat angidrid saqlanishi o‘lchandi. Buni 10 gektar qishloq xo‘jaligi yeriga shundayligicha qo‘llasak, tonna uchun 35 yevroda yiliga 350~1400 yevro, 100 yevroda esa 1000~4000 yevro bo‘ladi. Bu turli loyihalardagi raqamlardan foydalanilgan xayoliy hisob-kitob xolos, fermer xo‘jaligi qo‘lga kiritadigan daromad emas. Qoplama ekin urug‘i va qo‘shimcha ishlar, tuproq tahlili va sertifikatlashga ketadigan pulni bundan ayirish kerak.

Belgiyaning Kampine hududidagi sut chorvadori Andre van Betsning tajriba loyihasida qatnashgan sababi ham faqat sotuv daromadi emas edi. Qumi ko‘p yerda uglerod yetishmasa, iqlim o‘zgarishi sharoitida hosildorlik oson pasayadi. U tuproqda uglerodni ko‘paytirish usullarini o‘rganishni istaganini aytdi. Agar tuproq suvni yaxshiroq ushlab, qurg‘oqchilik zararini kamaytirsa, fermer xo‘jaligi uchun kompensatsiyadan tashqari foyda ham paydo bo‘ladi. Aksincha, ish xarajati oshsa yoki hosil kamayса, faqat kompensatsiya bilan zararni qoplash qiyin. Tekshiruv xarajatini kim to‘lashi, ekstremal ob-havo tufayli maqsad bajarilmaganda hisob-kitob qanday qilinishi ham shartnoma tuzishdan oldin ko‘rib chiqilishi kerak.
 

Daftar yopilganda qancha qolishini bilish kerak

Koreyada ham past uglerodli qishloq xo‘jaligi va chorvachilik mahsulotlarini sertifikatlash tizimi hamda sholi dalalarida suv boshqaruvi·bioko‘mir kiritishni qo‘llab-quvvatlaydigan loyihalar bor. YIning CRCFi mavjud usullar bilan solishtirganda, yangi saqlangan uglerod va kamaygan tuproq chiqindilari miqdorini natija sifatida sertifikatlashi bilan farq qiladi. Mamlakat ichida to‘plangan fermerlarni o‘qitish va sertifikatlash tajribasidan foydalanish bilan birga, avvalo bizning qishloq xo‘jaligi yerlarimizda o‘lchash va verifikatsiya qancha turishini aniqlash zarur.

Bitta fermer xo‘jaligi tuproq tahlilidan o‘tib, ma’lumotlarni boshqarib, xaridorgacha o‘zi topsa, kompensatsiya xarajatlar ichida yo‘qolib ketishi mumkin. Mevachilik asosiy hududlari yoki dala ekinlari bo‘yicha qo‘shma xo‘jalik yurituvchi subyektlar kabi sharoiti o‘xshash fermer xo‘jaliklari birga qatnashib, qishloq xo‘jaligi kooperativi yoki ishlab chiqaruvchilar tashkiloti ma’lumotlarni yig‘ib, verifikatsiya arizasi va sotuvni o‘z zimmasiga oladigan usulni sinab ko‘rishga arziydi. Davlat muassasalari hududlar bo‘yicha bazaviy ko‘rsatkichlar va o‘lchash usullarini ishlab chiqib, bu yukni kamaytirishi kerak.

Pilot loyiha natijalarini e’lon qilganda ham faqat necha tonna uglerod saqlangani haqida aytish fermerning qaroriga yordam bermaydi. Olingan kompensatsiya va urug‘lik·ish·tekshiruv·sertifikatlashga ketgan xarajatlar, hosildagi o‘zgarishlar ham birga ko‘rsatilishi kerak. Fermer daftarni yopganda qancha qolishini bilsagina, tuproqdagi uglerod qanchalik daromadga aylanishi mumkinligini ham bilishi mumkin.