[Li Xyon Uyning qiyshiq chizig‘i] Qishloq xo‘jaligi yerlarini to‘liq tekshiradigan dronlarning 91% Xitoyniki… Uch marta parlament auditida ko‘tarilgan qishloq xo‘jaligi yerlari ma’lumotlari xavfsizligi

[Li Xyon Uyning qiyshiq chizig‘i] Qishloq xo‘jaligi yerlarini to‘liq tekshiradigan dronlar 91% Xitoyniki…uch marta parlament auditida ko‘tarilgan qishloq xo‘jaligi yerlari ma’lumotlari xavfsizligi

103tadan 94tasi, choralar esa keyin

Butun mamlakatdagi qishloq xo‘jaligi yerlarining egalik va foydalanish holatini ko‘zdan kechirish uchun uchirilgan dronlarning 103tasidan 94tasi(91.3%) Xitoyning DJI mahsuloti edi. AQSHda ishlab chiqarilgani 5ta, mahalliy ishlab chiqarilgani esa atigi 4ta bo‘lgan. Oldingi chiziqdagi harbiy qismlar joylashgan Kyonggi va Kangvon hududlariga jalb qilingan 41ta drondan 39tasi(95.1%) ham shu kompaniya apparatlari edi. Tasvirga olingan videolarni 3 o‘lchamda qayta tiklaydigan dastur sifatida Rossiyaning Agisoft(Agisoft) kompaniyasiga tegishli “Metashape” ishlatilgan. Bu mazmunni o‘tgan 7-kuni Milliy majlisning Qishloq xo‘jaligi, oziq-ovqat, dengiz va baliqchilik qo‘mitasi tomonidan Qishloq xo‘jaligi, oziq-ovqat va qishloq ishlari vazirligi ustidan o‘tkazilgan parlament auditida “Xalq kuchi” partiyasi deputati Kim Yong Te oshkor qildi.

Xitoy mahsulotlaridan foydalanilganining sababi so‘ralganda, Qishloq xo‘jaligi, oziq-ovqat va qishloq ishlari vaziri Song Mi Ryon “byudjet muammosi” deb javob berdi. Vazir bunday uskunalar ishlatilganini ham bu safar OAV xabarlarini ko‘rib bilgani aytildi. O‘sha kuni vazirlik tushuntirish materiali chiqarib, izoh berdi. Mahalliy ma’lumot rejimi(LDM) yoqilib, tasvirga olingan materiallar faqat apparat va boshqaruv pultida saqlanishi, SDkarta esa tashqi tarmoqdan uzilgan Koreya qishloq va baliqchilik hududlari korporatsiyasining ichki serverida saqlanishi aytildi. Song vazir ertasi kungi brifingda Xitoyda ishlab chiqarilgan dronlar bilan tasvirga olish vaqtincha to‘xtatilganini tushuntirdi, harbiy chegara hududlarini suratga olish xavotiri haqida esa “dron orqali suratga olish amalga oshirilgan emas. Buning imkoni yo‘q” dedi. Mas’ul vazir tanqid qilinmaguncha uskunalar holatidan ham bexabar bo‘lgani bu masalaning boshlang‘ich nuqtasidir.
 

“Oddiy uskuna va buyum” sifatida tasniflangan mamlakat hududini suratga oluvchi dronlar

14-kuni Qishloq va baliqchilik hududlari korporatsiyasi bo‘yicha parlament auditida xavfsizlik tekshiruvini chetlab o‘tish asosi ma’lum bo‘ldi. Demokratik partiya deputati Yun Jun Byong “Davlat kiberxavfsizligi bo‘yicha asosiy yo‘riqnomaga ko‘ra, oddiy uskuna va buyumga kiradigan dronlar uchun xavfsizlik tekshiruvini o‘tkazib yuborish mumkin, biroq ichki qo‘shimcha choralarni ishlab chiqib, amalga oshirish belgilangan” deb qayd etdi, korporatsiya prezidenti Kim In Jung esa yo‘riqnomaga muvofiq o‘tkazib yuborilganini aytdi. Buning o‘rniga u “onlayn holatga o‘tsa, ma’lumot sizib chiqishi mumkinligi sababli oflayn holatda foydalanish belgilandi” deb tushuntirdi. Yun deputat yana ikki jihatni ko‘rsatdi. Kyonggi provinsiyasi buyurtma qilgan 29ta dronda pudratchi kompaniyaning o‘z dasturiy ta’minoti ishlatilgan, korporatsiya buyurtma qilgan 65tasi esa faqat himoyalangan muhit yaratilgan oflayn sharoitda ishlatilishi belgilab, sizib chiqish yo‘llari to‘silgan. Xitoy mahsulotlarining narxi mahalliy mahsulotlarning 40% darajasida ekani ham qo‘shimcha qilindi.

Qoidalar buzilgani yo‘q. Muammo o‘sha qoidalarning o‘zida. Qishloq xo‘jaligi yerlari egaligi va foydalanish ma’lumotlarini shakllantirish bevosita milliy hudud haqidagi ma’lumotlarni jamlash demakdir. Ammo bu ma’lumotlarni yig‘adigan uskuna ofis buyumlari bilan bir toifaga kiritilgan edi. Korporatsiya ichki choralarni belgilagan bo‘lsa ham, xavfsizlik tekshiruvi degan rasmiy tartib avval boshidanoq ishlamagan. Apparatning qaysi mamlakatniki ekanidan ko‘ra, bu tasnif og‘irroq masaladir.

22-kuni umumiy auditda hukumatning javob choralari e’lon qilindi. Song vazir “tekshirib ko‘rilganda, qishloq va o‘rmon xo‘jaligi sohasida ishlatilayotgan dronlarning o‘zi 500tadan oshishi aniqlandi” deya, bu yildan mahalliylashtirish bo‘yicha tadqiqot va ishlanmalarni(R&D) boshlashini aytdi. O‘tgan 6-oyda bosh vazir raisligida tasdiqlangan “Milliy dron va dronlarga qarshi kurash bo‘yicha katta o‘zgarish strategiyasi”da qishloq xo‘jaligi vazirligi ishtirok etmagani ham shu kuni vazirning o‘z og‘zi bilan tasdiqlandi. Vazir yaqin orada ishtirok etishini aytdi. Zararkunandalarga qarshi ishlov berish, kuzatuv va tekshiruvlarda dronlardan muntazam foydalanadigan vazirlik butun hukumat miqyosidagi dron siyosatida nomi kiritilmagan bo‘lib chiqdi. 8-kuni suratga olishni to‘xtatishdan 22-kuni mahalliylashtirish R&D va butun hukumat strategiyasida ishtirok etish rejasigacha o‘n besh kun ketdi. Javob choralari tez bo‘ldi, ammo barchasi muammo yuzaga chiqqanidan keyingi ishlar edi.
 

Mahalliylashtirishgacha shoshilinch bajarilishi kerak bo‘lgan ishlar

Parlament auditida asosan uskunalarning qaysi mamlakatniki ekani so‘raldi. Biroq xavfsizlik bitta apparat bilan to‘liq ta’minlanmaydi. Apparat va video qayta ishlash dasturi, saqlash vositasi, bular bilan ishlaydigan odamlar va tartiblar bitta zanjirga ulanadi. Shu zanjirning bir joyi bo‘sh bo‘lsa ham, ma’lumotlar sizib chiqishi mumkin. Uskunani kim ishlab chiqargani qanchalik muhim bo‘lsa, ma’lumotlar qaysi yo‘ldan o‘tib qayerda jamlanishini ham shunchalik tekshirish kerakligining sababi shu.

Qishloq xo‘jaligi yerlari ma’lumotlari bundan keyin yanada tezroq to‘planadi. O‘tgan 7-oyda uchirilgan qishloq va o‘rmon xo‘jaligi sun’iy yo‘ldoshi tekshiruvdan o‘tib, kelasi yildan to‘liq ishga tushadi. 3 kunlik davr bilan butun mamlakatdagi ekin maydonlarini kuzatib, to‘g‘ridan-to‘g‘ri to‘lov tizimi ijrosini tekshirish, talab-taklifni boshqarish, ofatlarga javob berishda foydalaniladi. Sun’iy yo‘ldosh va dron, sun’iy intellekt(AI) orqali ilmiy qishloq xo‘jaligi siyosatini yuritish yo‘nalishi to‘g‘ri. Ammo ma’lumotlarni yig‘ish bosqichidagi xarid, xavfsizlik va foydalanishni boshqarish sust bo‘lsa, uning ustiga qurilgan siyosat ham chayqaladi.

Mahalliylashtirish vaqt talab qiladi. Shu orada shoshilinch bajarilishi kerak bo‘lgan ishlar bor. Avvalo mamlakat hududini suratga oladigan qishloq xo‘jaligi sohasidagi dronlar va video qayta ishlash dasturlarini “oddiy uskuna va buyum” toifasidan chiqarib, xavfsizlik tekshiruvi obyekti sifatida aniq belgilash kerak. Shuningdek, dron orqali suratga olish tashqi pudratchiga topshirilganda, suratga olishdan tortib qayta ishlash va saqlashgacha bo‘lgan butun jarayonning xavfsizlik talablari shartnomaga kiritilishi kerak. Nihoyat, butun hukumatning dron strategiyasiga qishloq xo‘jaligi sohasini mustaqil band sifatida kiritib, mahalliy apparatlar amalda ishlatilishi uchun talab yaratib berish zarur. Mamlakat hududi haqidagi ma’lumotlarni yig‘adigan uskunani tanlash mezoni “byudjet muammosi” deb izohlanadigan holat parlament auditi zalida takrorlanmasligi kerak.