[Intervyu] Koreya qishloq xo‘jaligi texnologiyalarini rivojlantirish agentligi urug‘chilik biznesi boshqarmasi rahbari Yang Min Ho: “Yarmarkaning o‘zi yetarli emas”…o‘rta hajmdagi urug‘chilik korxonalarini yetishtirish kerak

Milliy urug‘chilik institutining “2024-yil urug‘chilik sanoati holati bo‘yicha so‘rovi”ga ko‘ra, so‘rovga javob bergan mamlakatdagi 2561 ta urug‘chilik korxonasi orasida yillik urug‘ savdosi hajmi 500 mln vondan kam bo‘lgan korxonalar 2365 tani tashkil etib, 92,3 foizga yetadi. Bu yil 10-marotaba o‘tkazilayotgan Xalqaro urug‘chilik yarmarkasini tashkil etayotgan Koreya qishloq xo‘jaligi texnologiyalarini rivojlantirish agentligi urug‘chilik biznesi boshqarmasi rahbari Yang Min Ho yarmarka samarasini oshirish uchun avvalo shu tuzilmani o‘zgartirish kerakligini ta’kidladi. Yang boshqarmasi rahbarining aytishicha, yillik savdo hajmi 100 mlrd vondan oshadigan urug‘chilik kompaniyasi bitta, 50 mlrd von atrofidagi o‘rta hajmdagi korxona ham faqat bitta. U “Yarmarka, R&D va siyosiy qo‘llab-quvvatlash bir-biriga uyg‘unlashib borgandagina yarmarka samarasi ham oshishi mumkin”, deya “Yarmarkaning o‘zi yetarli emas”, dedi.
Korea Agricultural Technology News 22-kuni Chonbuk maxsus muxtor provinsiyasi Kimje shahridagi xususiy seleksiya tadqiqot majmuasida bo‘lib o‘tgan “2026 Xalqaro urug‘chilik yarmarkasi” maydonida Yang boshqarmasi rahbari bilan uchrashdi.
 

Tuproq va iqlimi o‘xshash mamlakatlardan xaridorlar chaqirilib, ko‘rgazma dalalarida navlar sinovdan o‘tkaziladi

Yang boshqarmasi rahbari so‘nggi 10 yil davomida yarmarka qoldirgan eng katta ma’no sifatida “xorijdagi raqobatbardoshlikni tekshirish kanali”ni tilga oldi. Mamlakatdagi yagona urug‘chilik yarmarkasi paydo bo‘lishidan oldin koreys urug‘lari xorijda o‘zini oqlaydimi-yo‘qmi, buni tekshirishning amalda yo‘li yo‘q edi. Yarmarka asosan tuproq va iqlim sharoitlari o‘xshash davlatlardan xorijiy xaridorlarni taklif qiladi. Bu usul ko‘rgazma zalining ichida emas, balki haqiqiy ko‘rgazma dalalarida ekinlarning kattaligi, o‘sish holati, kuchli va zaif tomonlarini bevosita ko‘rsatishga asoslangan.
Yang boshqarmasi rahbari “Xaridorlar maydonda bevosita his qiladigan shaklda doimiy aloqada bo‘layotgani sababli eksport har yili 8–9 mlrd von atrofida amalga oshmoqda”, deya “Buni urug‘chilik biznesining bazasi kengayishi deb ko‘rish mumkin”, deb tushuntirdi. Bu summa yarmarkada tuzilgan eksport kelishuvlari qiymati asosida hisoblanadi.
 

Bu yil fermerlar va aholi taklif qilindi…461 ta nav amalda namoyish etildi

Bu yilgi yarmarkaning xarakteri o‘zgardi. 9-marotabagacha u asosan xaridorlarga yo‘naltirilgan korxonalararo savdo (B2B) tadbiri bo‘lib, oddiy tomoshabinlar ko‘p emas edi. Bu yil mahalliy qishloq xo‘jaligi kooperativlari a’zolari va fermerlar keng miqyosda taklif qilindi, Chonbuk hududi aholisi orasida targ‘ibot ham kuchaytirildi. Ilg‘or qishloq xo‘jaligi texnikalarini sinab ko‘rish, qishloq xo‘jaligi materiallari, shifobaxsh qishloq xo‘jaligi kabi urug‘chilikning oldingi va keyingi tarmoqlari ko‘rgazmalari ham ko‘paytirildi. Yakuniy hisob-kitob hali tugamagan bo‘lsa-da, Yang boshqarmasi rahbari “Tomoshabinlar soni o‘tgan yilgidan ancha oshishini kutyapmiz”, dedi. Uning tushuntirishicha, agentlik prezidenti An Ho Geunning yarmarka faqat biznes tadbiri bo‘lib qolmasdan, xalq urug‘lar haqidagi tasavvurini yangilashi kerak, degan yo‘nalishiga muvofiq u ommaga yaqin shaklga o‘zgartirilgan.
Bu yil ko‘rgazma dalalarida 25 ta urug‘chilik kompaniyasi 30 turdagi ekin, 325 ta navni ekdi. Qishloq xo‘jaligini rivojlantirish boshqarmasi kabi davlat tashkilotlarining 136 ta navi qo‘shilsa, jami 461 ta nav amalda namoyish etildi. Korxonalar ko‘rgazma navlari orasida iqlim o‘zgarishiga mos navlar 14 turdagi ekin, 69 ta navni tashkil etib, ular orasida karam, salat bargi, xitoy karami va turp eng ko‘p bo‘ldi. Ularning aksariyati yuqori yoki past haroratga chidamli qilib yetishtirilgan navlardir. Xorijiy xaridorlar Meksika, Xitoy, Vyetnam va boshqa mamlakatlardan 88 kishi bo‘lib keldi; bu 2025-yildagi darajaga o‘xshash. Agentlik tadbir yakunlangach, xaridorlar qiziqish bildirgan navlarni tahlil qilmoqda.
 

Kelishuv qiymati darhol eksport degani emas…mahalliy moslashuv davrini yengib o‘tish uchun boshlang‘ich turtki zarur

Bu yilgi yarmarkaning eksport kelishuvlari bo‘yicha maqsadi 8,3 mlrd vondan ortiq. Yang boshqarmasi rahbari raqamning o‘zidan ko‘ra keyingi nazorat muhimligini ta’kidladi. Chunki kelishuv qiymatiga niyat xati yoki anglashuv memorandumi (MOU) bosqichlari ham kiradi, shu bois butun summa amaldagi bitimga aylanib ketmaydi. Agentlik kelishuvlardan keyin kuzatuv tekshiruvlari orqali ijro holatini nazorat qiladi. Kamchiliklar bo‘yicha ishtirokchi korxonalardan fikr-mulohaza olib, keyingi yilgi yarmarkaga tatbiq etadi. Korxonalar bevosita topgan xorijiy xaridorlarni taklif qilishni ham qo‘llab-quvvatlaydi, yarmarkadan oldin va keyin xaridorlar bilan dastlabki hamda keyingi uchrashuvlarni ham o‘tkazadi.
 

Yarmarka “namoyish etuvchi tadbir” doirasidan chiqib, haqiqiy savdo bozoriga aylanishi uchun nima kerak? Yang boshqarmasi rahbari avvalo urug‘ eksportining xususiyatlariga to‘xtaldi. Koreyada yaxshi nav bo‘lsa ham, mahalliy sharoitda uning belgilari to‘g‘ri namoyon bo‘ladimi-yo‘qmi, moslashuv sinovidan o‘tishi kerak, amalda keng tarqatilishigacha esa uzoq vaqt ketadi. Savdo hajmi 500 mln vondan kam bo‘lgan korxonalar ko‘pchilikni tashkil etadigan tuzilmada bu davrni o‘z kuchi bilan yengib o‘tish qiyin.
U “Yarmarka — yaxshi nav ishlab chiqdik, kelib ko‘ring, degan maydon”, deya “Eksport shartnomasidan keyin amaldagi savdo davom etadigan bosqichgacha borish uchun o‘sha davr mobaynida boshlang‘ich turtki vazifasini bajaradigan moliyaviy qo‘llab-quvvatlash kuchaytirilishi kerak, shundagina real natijalar chiqishi mumkin”, dedi.
Eksport mahsulotlari sabzavot urug‘lariga jamlangan, degan tanqidga u amaliy cheklovlarni tushuntirdi. Xususiy seleksiya korxonalari raqobatbardosh bo‘lgan soha — yuqori qo‘shimcha qiymatli sabzavotlardir. Gulchilik bo‘yicha xususiy seleksiya tadqiqot majmuasida joylashgan korxonalar orasida ham bu yo‘nalish bilan shug‘ullanadiganlar deyarli yo‘q. Guruch, arpa kabi oziq-ovqat ekinlarida qo‘shimcha qiymat past bo‘lgani uchun xususiy tadqiqot va ishlanmalar (R&D) deyarli mavjud emas, davlat yetakchilik qiladi, biroq davlatning bevosita eksportga chiqishi qiyin. Yang boshqarmasi rahbari “Ekin turlarini kengaytirish zarur, ammo hozircha xitoy karami, qalampir, brokkoli, karam kabi sabzavot urug‘lari markazida borishga majburmiz”, deb taxmin qildi.
 

Urug‘larni qayta ishlash markazi va raqamli seleksiya orqali kichik va o‘rta urug‘chilik korxonalarini qo‘llab-quvvatlash

Urug‘chilik biznesi boshqarmasi yarmarkadan tashqari xususiy seleksiya tadqiqot majmuasini saqlash va ta’mirlash hamda u yerda joylashgan korxonalar o‘rtasidagi almashinuvni qo‘llab-quvvatlash bilan ham shug‘ullanadi. Majmua ichidagi urug‘larni qayta ishlash markazida bino qurilishi yakunlanib, uskunalar olib kirila boshlandi. Urug‘lar urug‘lik yig‘ib olingandan so‘ng saralash, dezinfeksiya, qoplama qilish va qadoqlashdan o‘tgachgina sotilishi mumkin, mamlakat ichida esa xususiy sabzavot urug‘larini topshirish mumkin bo‘lgan joylar ko‘p emas. Qayta ishlash markazi bu jarayonni arzon narxda bajarib berib, kichik va o‘rta urug‘chilik korxonalarining savdosiga yordam beradigan inshootdir.
Raqamli seleksiyani qo‘llab-quvvatlash va DNK tahlili xizmatlari ham yo‘lga qo‘yilgan. Yang boshqarmasi rahbari “Bitta navni seleksiya qilish odatda 10 yildan ko‘proq vaqt oladi, maqsad raqamli seleksiya orqali buni yarmidan ham kam muddatga qisqartirish”, deya “Kichik va o‘rta korxonalar bundan arzon narxda foydalanishi mumkin bo‘lgani uchun talab barqaror”, dedi.
 

500 mlrd von atrofidagi kamida 10 ta o‘rta hajmdagi mustahkam urug‘chilik korxonasini yetishtirish kerak

Kelajakdagi maqsadlar haqida so‘ralganda, Yang boshqarmasi rahbari yarmarkadan avval korxonalar haqida gap ochdi. U “O‘tgan yili lavozimga kelib, bir yil davomida maydonni kuzatar ekanman, yarmarkada xaridorlar bilan uchrashilgan taqdirda ham eksport hajmini ko‘tara oladigan ishlab chiqarish quvvati yetarli bo‘lmagan holatlar ko‘p”, dedi. Shuningdek, “Urug‘chilik korxonalari seleksiya qila oladigan kapital kuchi va ishlab chiqarish quvvatiga ega bo‘lishi kerak, shundagina yarmarka ham o‘z samarasini ko‘rsatadi”, deya “Yarmarkaga qancha pul quyilmasin, korxonalar o‘smasa, amaliy samaraga erishish qiyin”, deb ta’kidladi.
Yang boshqarmasi rahbari mamlakat urug‘chilik sanoatining “bel qismi” yo‘qolib qolganiga sabab sifatida valyuta inqirozini keltirdi. O‘sha paytda mamlakatdagi asosiy urug‘chilik kompaniyalarining ulushlari xorijga o‘tib ketib, o‘rta hajmdagi korxonalar qatlami qulagan. U “500 mlrd von atrofidagi mustahkam o‘rta hajmdagi korxonalar kamida 10 tadan ortiq bo‘lishi kerak”, dedi.

Yang boshqarmasi rahbari kuchli urug‘chilik korxonalarini yetishtirish uchun zarur siyosat sifatida keyingi R&D va mutaxassis kadrlarni tayyorlashni tilga oldi. Uning nazarida eng dolzarb masala — yuqori sifatli navlar R&Diga siyosiy investitsiya kiritishdir. 2021-yilda Golden Seed Project (GSP) yakunlanganidan so‘ng raqamli seleksiyani qo‘llab-quvvatlash loyihasi amalga oshirilmoqda. Biroq loyiha ko‘lami yoki qo‘llab-quvvatlash yo‘nalishlari nuqtai nazaridan buni GSPning davomchi loyihasi deb ko‘rish qiyin, deya korxonalar fikrini tushuntirdi Yang boshqarmasi rahbari. U “GSP tugaganiga 5–6 yil bo‘ldi”, deya “2-bosqich GSP loyihasi yaratilishi kerak, shundagina o‘sish salohiyatiga ega bo‘lish mumkin, degan fikr aksariyat korxonalarniki”, dedi. Shuningdek, “Eksport, nav ishlab chiqish, kadrlar tayyorlash kabi yo‘nalishlarda har bir urug‘chilik korxonasiga moslashtirilgan qo‘llab-quvvatlash ham zarur”, deb qo‘shimcha qildi.

U kadrlar muammosiga ham to‘xtaldi. “Iqtidorli kadrlar urug‘chilik korxonalariga kirib kelishi uchun mutaxassis kadrlarni tayyorlash tizimini takomillashtirish kerak”, deya “Urug‘chilik sanoati maydonida talab qilinadigan darajaga mos o‘quv dasturlari ko‘proq ishlab chiqilishi kerak, degan joylardagi fikrlar ko‘p”, dedi.
Agentlik xususiy seleksiya tadqiqot majmuasida joylashgan 17 ta korxonadan iborat kengash va boshqa kanallar orqali bunday maydon fikrlarini Qishloq xo‘jaligi, oziq-ovqat va qishloq ishlari vazirligiga doimiy yetkazib bormoqda. Milliy assambleya byudjet siyosati boshqarmasi tayyorlayotgan urug‘chilik sanoati bo‘yicha hisobotga ham materiallar taqdim etmoqda. 

U “Qiymat zanjirining boshlanishi — urug‘chilik korxonalari”, deya “Yarmarka faqat vositalardan biri xolos, eng muhimi esa kuchli urug‘chilik korxonalari yarmarka orqali yanada kengroq yoyila olishini ta’minlashdir”, deb urg‘uladi.