[Li Hyon Uning qiyshiq chizig‘i] 1 trillion vonlik hamkorlik jamg‘armasi va’dasini chetga uloqtirgan yirik korxonalar… ‘Haqiqiy hamkorlik’ bilan javob bering

Bozor ochilishi sharoitida anchagina zarar ko‘rgan mahalliy qishloq xo‘jaligi uchun eng kam yo‘qotish kompensatsiyasi bo‘lgan ‘Qishloq va baliqchilik hududlari o‘zaro hamkorlik jamg‘armasi’. 10 yil davomida 1 trillion von to‘plash haqidagi milliy va’da yirik korxonalarning bepisandligi sabab maqsadning qariyb 32 foizi bo‘lgan 320,7 milliard vonda to‘xtab qoldi. Prezidentning o‘zi bevosita aralashib, davlat byudjetidan 700 milliard von kiritish rejasini ko‘rib chiqishni topshirib, yo‘l ochdi, biroq bu hukumat siyosatining muvaffaqiyatsizligini tan olish va yirik korxonalar mas’uliyatsizligiga ogohlantirish hamdir. Agar jamg‘arma shunchaki ko‘r-ko‘rona byudjet yordami bilan cheklanmay, aqlli qishloq xo‘jaligiga (AX) o‘tish va fermer xo‘jaliklari real daromadining oshishiga olib kelishi kerak bo‘lsa, endi korxonalar va hukumat qishloq joylarining amaliy ehtiyojlariga munosib javob berishi lozim.

10 yildan beri bekorga aylangan 1 trillion von va’dasi… Ochiqlik qurboniga aylangan qishloqqa qolgan narsa — ‘32,1 foizlik puch va’da’
Janubiy Koreya qishloq xo‘jaligi va chorvachilik sanoati tarixi — ‘shafqatsiz ochiqlik qurboni’ tarixidir. Urugvay raundi (UR)dan tortib Koreya-Chili, Koreya-AQSh, Koreya-YI va Koreya-Xitoy FTA bitimlarigacha, ishlab chiqarish sanoatiga yo‘naltirilgan eksport yo‘llarini ochish uchun qishloq xo‘jaligi va chorvachilik bozori har safar qurbonlikka tashlandi. Chet el qishloq xo‘jaligi va chorvachilik mahsulotlarining bosimi ostida fermerlarimiz ishlab chiqarish xarajatlarining keskin oshishi va narxlarning qulashidan iborat ikki tomonlama og‘irlikka butun vujudi bilan bardosh berishga majbur bo‘ldi.

Hukumat 2017 yilda ishga tushirgan Qishloq va baliqchilik hududlari o‘zaro hamkorlik jamg‘armasi aynan shu nomutanosiblikni tuzatish uchun eng kam xavfsizlik mexanizmi edi. Maqsad FTAdan foyda ko‘rgan korxonalar har yili 100 milliard vondan 10 yil davomida jami 1 trillion vonlik jamg‘arma shakllantirib, qishloq va baliqchilik hududlarining asoslarini yaxshilashga ko‘maklashishi edi. Biroq majburiy kuchga ega bo‘lmagan ixtiyoriy badal tizimidagi bo‘shliq yirik korxonalarning befarqligi va mas’uliyatdan qochishiga olib keldi. Korxonalar jamg‘armaga to‘lovni mutlaqo e’tiborsiz qoldirgani natijasida, bir necha yil o‘tib ham to‘plangan mablag‘ atigi 320,7 milliard vonni tashkil etdi (Yirik va kichik biznes, qishloq xo‘jaligi va baliqchilik hamkorlik jamg‘armasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2026 yil iyun holatiga).
 

Prezidentning ish hisobotida “Bu tanlov emas, va’da edi, bu ishonch masalasi” deb, hukumat darajasida 700 milliard von mas’uliyat rejasini topshirgani biroz kech bo‘lsa-da, baribir quvonarli hol. Qishloq xo‘jaligi, oziq-ovqat va qishloq ishlari vazirligi buni 2027 yilgi hukumat byudjeti loyihasiga kelasi 2 sentyabrgacha, ya’ni byudjet loyihasi Milliy Assambleyaga taqdim etiladigan kunga qadar (moliya yili boshlanishidan 120 kun oldin) kiritishi, hukumat va parlament esa agrar soha fikrlarini yetarlicha yig‘ib, samarali ijro rejasini tasdiqlashi kerak. Vazirlikning qishloq siyosati bosh boshqarmasi rahbari Chon Han Yon ushbu gazeta bilan telefon suhbatida: “Hukumatning byudjet ajratish usuli ham, foyda ko‘rgan korxonalarning hamkorlik jamg‘armasida ishtirok etish usuli ham ko‘rib chiqilmoqda”, dedi.

Bir martalik tadbirlar va kuponlardan voz kechib… ‘AX va aqlli qishloq xo‘jaligi’ uchun yuqori qo‘shilgan qiymatli infratuzilmaga e’tibor qaratish kerak
Prezident mablag‘ topishni topshirgan ekan, bu mablag‘ning joylarda qanday ishlatilishi ham muhim masaladir. Qishloq va baliqchilik hududlari o‘zaro hamkorlik jamg‘armasidan foydalanish yo‘nalishlari quyidagicha belgilangan: △ dehqon va baliqchilar farzandlari uchun ta’lim va stipendiya dasturlari △ tibbiy xizmatlarni kengaytirish, madaniy hayotni yaxshilash kabi qishloq va baliqchilik hududlari aholisi farovonligini oshirish loyihalari △ yashash sharoitlari va manzarani yaxshilashni o‘z ichiga olgan qishloq va baliqchilik hududlarini rivojlantirish va faollashtirish loyihalari △ qishloq xo‘jaligi va baliqchilik mahsulotlarini ishlab chiqarish, taqsimlash va sotishda xususiy korxonalar bilan qishloq/baliqchilik hududlari hamda dehqon/baliqchilar o‘rtasidagi qo‘shma hamkorlik loyihalari △ Milliy qishloq xo‘jaligi kooperativlari federatsiyasi va Milliy baliqchilik kooperativlari federatsiyasi chiqaradigan kupon loyihalari.

Biroq hamkorlik jamg‘armasidan foydalanish mahalliy hokimiyatlarning bir martalik tadbirlarini qo‘llab-quvvatlash yoki oddiy kupon chiqarish kabi ko‘ngil olishga qaratilgan loyihalarga og‘ib ketgani haqida tanqidlar bor. Iqlim inqirozi, qarish va ishchi kuchi tanqisligi sabab tanazzul yoqasiga kelgan qishloq joylari o‘z asosini o‘zgartirmoqchi bo‘lsa, byudjet sun’iy intellektga asoslangan transformatsiya (AX), dala dehqonchiligini mexanizatsiyalash, aqlli qishloq xo‘jaligini kengaytirish va taqsimot tuzilmasini yaxshilash kabi yuqori qo‘shilgan qiymatli infratuzilma qurilishiga jamlanishi kerak. Chunki barqarorlik uchun aynan shu yo‘nalishlar qishloq xo‘jaligi, qishloq va fermerlarga zarur. Agar amaldagi qonun cheklovlari sabab qo‘llab-quvvatlash qiyin bo‘lsa, tegishli qoidalarni o‘zgartirish ham parallel olib borilishi kerak.

Yirik korxonalar uchun majburiy badal tizimini joriy etish va joylarga yo‘naltirilgan ijro — yechim
Hukumatning yetishmayotgan qismini byudjet bilan to‘ldirishi faqat vaqtinchalik choradir. Hukumatning yetishmayotgan 700 milliard vonni jalb qilishi ham hamkorlik jamg‘armasining dastlabki mablag‘ yig‘ish maqsadiga zid. Shu bois FTAdan ulkan foyda ko‘rgan yirik benefisiar korxonalarni jamg‘armaga majburiy badal to‘lashga undaydigan huquqiy va institutsional mexanizmlarni yaratish kerakligi haqidagi fikrlar yangramoqda. Korxonalarning Qishloq va baliqchilik hududlari o‘zaro hamkorlik jamg‘armasiga qo‘shgan hissasi natijalarini amaliy rag‘bat va jazolar bilan bog‘lash yo‘llarini izlash zarur.

Shu bilan birga, jamg‘armani ijro etish usuli joylardagi fermerlar qarashiga mos bo‘lishi kerak. Mablag‘lar hatto yoshi katta dehqonlar ham oson boshqara oladigan aqlli ferma boshqaruv texnologiyalarini yoyish, yosh fermerlarning qishloq xo‘jaligida mustahkam o‘rnashishi uchun dastlabki aqlli issiqxona yordami va fermer xo‘jaliklarining real sof foydasini oshiradigan taqsimot samarasizliklarini bartaraf etishga yo‘naltirilishi lozim. Hukumat yo‘l ochgan 700 milliard von oddiygina ‘qishloq kayfiyatini yumshatish byudjeti’ sifatida yo‘qolib ketadimi yoki qishloq xo‘jaligi tuzilmasini o‘zgartirish uchun ishonchli turtki bo‘ladimi — bu keyingi aniq loyiha dizayni va korxonalarning samimiy javobiga bog‘liq.