[Li Xyon Uining qiyshiq chizig‘i] Qishloq xo‘jaligi yerlari yalpi tekshiruvi·sholipoyadagi soya·hamkorlik jamg‘armasi… Fermerlar hukumat siyosatiga nega ishonmaydi

2026yil kuzida qishloqlar odatdagidan ham bezovta. Hukumat o‘tkazayotgan qishloq xo‘jaligi yerlari yalpi tekshiruvi haqida “oxir-oqibat yerni tortib olmoqchi emasmi”degan shubha har bir qishloqda aylanmoqda. Hukumat yana kun tartibiga olib chiqqan Keng qamrovli va progressiv Trans-Tinch okeani sherikligi bitimi(CPTPP) ga qo‘shilish muhokamalariga chorvador xo‘jaliklar “hukumat allaqachon qo‘shilishga qaror qilib qo‘yib, faqat fikr yig‘ayotgandek ko‘rsatmoqda”deya qarshilik bildirmoqda. Fermerlar tashkilotlari 10oy 15kuni Seulda yirik miting o‘tkazishni e’lon qilib, keskin javob choralariga kirishganining sababi ham shu.

Hukumat 9oy 29kuni e’lon qilgan ta’sir tahlilida ham CPTPPga qo‘shilinsa, bitim kuchga kirganidan keyingi 15yil davomida qishloq xo‘jaligida 7100mlrd von, o‘rmon xo‘jaligida 606mlrd von(yuqoridagilar Koreya qishloq iqtisodiyoti instituti), baliqchilikda 817mlrd von(Koreya dengiz va baliqchilikni rivojlantirish instituti) kabi qishloq, o‘rmon va baliqchilik ishlab chiqarishi har yili 8523mlrd vonga kamayishi qayd etilgan. Bu Tashqi iqtisodiy siyosat instituti bitim kuchga kirganidan 10yil o‘tib real GDPqo‘shilmagan holatdagidan 0.38%p yuqori bo‘ladi, deb hisoblagani bilan zid. Hukumat “yetarli qo‘shimcha choralarni tayyorlaymiz”desa-da, bu gapga ishonadigan fermerlar ko‘p emas. Fermerlar hukumat bayonotini eshitgach, birinchi bo‘lib so‘raydigani siyosat mazmuni emas. Bu siyosat qachon bekor qilinishi yoki o‘zgartirilishidir.

 

3yilda bir yopilgan sholipoyada muqobil ekin siyosati, investitsiya xarajati fermer zimmasida

Fermerlarning ishonchsizligi mavhum hissiyot emas, tajribadan kelib chiqqan. Sholipoyalarga guruch o‘rniga boshqa ekin ekishga undagan ‘sholipoyada muqobil ekin yetishtirish’ siyosati bunga yaqqol misol. Hukumat guruch ortiqchaligini hal qilamiz deb 2011yili sholipoya daromad bazasini diversifikatsiya qilish loyihasini boshladi, ammo 3yildayoq yopdi. 2014~2017yillarda markaziy hukumat darajasida muqobil ekin yetishtirishni bevosita qo‘llab-quvvatlash byudjeti ajratilmadi. 2018yilda esa ‘guruch ishlab chiqarishni tartibga solish tizimi’(sholipoyada muqobil ekin yetishtirishni qo‘llab-quvvatlash loyihasi)nomi bilan yana boshladi-yu, bu safar ham 3yilda tugatdi.

Hukumatga ishonib drenaj inshootlarini tuzatgan va soya yig‘ish mashinasi olib kelgan xo‘jaliklar loyiha to‘xtagach, uskunani bekor qoldirdi yoki yana guruch dehqonchiligiga qaytdi. Hukumat 2021va 2022yillarda mahalliy hokimiyatlar bilan guruch ekiladigan maydonlarni qisqartirish bo‘yicha kelishuv tuzib, ishtirokchi xo‘jaliklarga davlat zaxira guruchini qo‘shimcha ajratish, fermer xo‘jaliklariga mablag‘ yordami kabi bilvosita rag‘batlar berdi. Siyosat har 3yilda o‘zgaradi, fermerlar esa investitsiya xarajatlarini yillar davomida to‘lashi kerak.

Sholipoyadagi soya misoli yanada jiddiy. Hukumat 2023yili joriy etgan ‘strategik ekinlar uchun to‘g‘ridan-to‘g‘ri to‘lov tizimi’orqali sholipoyadagi soya·yem-xashak ekinlari va boshqalarni yetishtirishni faol tavsiya qildi. So‘ng 2025yilda guruch ekiladigan maydonlarni tartibga solish tizimini rasman joriy qilib, jami 8万ha qisqartirishni ilgari surdi. Ammo sholipoyadagi soya ko‘payib, soya narxi tushishidan xavotir kuchaygach, hukumat 2026yilda guruchni qisqartirish maqsadini saqlagan holda ham ‘talab-taklifni tartibga solish uchun guruch’ga to‘g‘ridan-to‘g‘ri to‘lov beradigan yangi tizim yaratdi. Soya ekayotgan xo‘jaliklar guruchga qaytsa, hukumat yetkazib beradigan nav urug‘larini birinchi bo‘lib ajratish rag‘bati ham ko‘rib chiqildi. Atigi 1~2yil avval “guruch o‘rniga soya eking”degan hukumat endi “soya o‘rniga guruch eksangiz, imtiyoz beramiz”deyayotgandek. Hukumat gapiga eng vijdonan amal qilgan xo‘jaliklar birinchi bo‘lib zarar ko‘rdi.

 

Hamkorlik jamg‘armasi 10yilda 3255mlrd von, maqsadning atigi 32.6%ida qoldi

Bozor ochilishidan tushgan foydani qishloq xo‘jaligi bilan bo‘lishamiz, degan va’da ham xuddi shunday. 2015yili Koreya-Xitoy erkin savdo bitimi(FTA) parlamentda ratifikatsiya qilinganda siyosiy doiralar savdo foydasini taqsimlash tizimiga muqobil sifatida qishloq va baliqchi hududlari hamkorlik jamg‘armasini tuzdi. 10yil davomida har yili 1000mlrd vondan, jami 1trln von shakllantirishga va’da berdi. Biroq 2017yildan 2026yil 7oyigacha yig‘ilgan pul 3255mlrd von bo‘lib, maqsadning 32.6%ida qoldi. Buning ustiga xususiy kompaniyalar badali(1532mlrd 8000mln von)davlat muassasalari badalidan(1714mlrd 7000mln von)ham kam edi. Hukumat 2027yil byudjet loyihasida ilk bor 2000mlrd von ajratishga qaror qildi. Bu prezident 7oy 16kuni Qishloq xo‘jaligi, oziq-ovqat va qishloq ishlari vazirligi hisobotida hukumat avval badal kiritishini topshirganidan keyin yuz berdi. Qishloq xo‘jaligi, oziq-ovqat va qishloq ishlari vazirligi hamda Sanoat, savdo va energetika vazirligi 10yil davomida bajara olmagan va’da oliy hokimiyat egasining bir og‘iz gapi bilan zo‘rg‘a siljidi.

 

Ko‘plab izohlarga qaramay bosilmayotgan yer tekshiruvi xavotiri

Prezidentning bir og‘iz gapi bilan boshlangan qishloq xo‘jaligi yerlari yalpi tekshiruviga nisbatan joylardagi ishonchsizlik ham shu mantiqdan kelib chiqadi. Prezident o‘tgan 2oydagi Vazirlar Mahkamasi yig‘ilishida dehqonchilik qilinmayotgan qishloq xo‘jaligi yerlarini to‘liq tekshirish va majburiy sotish buyrug‘ini ko‘rib chiqishni topshirdi. 5oyda qishloq xo‘jaligi yerlari to‘g‘risidagi qonun o‘zgartirilib, mahalliy hukumatlarning tasarruf etish buyrug‘i ixtiyordan majburiyatga aylantirildi va, shu oyning 18kuni davlat tashkil topganidan beri ilk bor mamlakat bo‘ylab 195万haqishloq xo‘jaligi yerini qamrab olgan yalpi tekshiruv boshlandi. 7oydagi asosiy tekshiruvda tekshirilgan uchastkalarning 27%i bo‘lgan 284万 uchastka qoidabuzarlik gumoni bilan tasniflangach, qishloqlar bezovta bo‘ldi. Keksalik sabab dehqonchilik qila olmay qo‘shniga topshirilgan yerlar, aka-ukalar bilan birga meros qilib olingan yerlar ham tasarruf qilish obyektiga aylanmaydimi, degan xavotirlar yog‘ildi.

Shundan so‘ng hukumat 9oy 21kuni partiya-hukumat maslahatida spekulyatsiya bo‘lmagan odatiy qoidabuzarliklar tasarruf qilinmaydi, balki normallashtiriladi va qonuniylashtiriladi, deya maxsus chora qonuni qabul qilish rejasini taqdim etdi. Qishloq xo‘jaligi vaziri Song Mi Ryong 9oy 28kuni Facebook’da “noto‘g‘ri ma’lum qilingan jihatlar juda ko‘p va buning oqibatidagi tushunmovchiliklar qayta-qayta takrorlanmoqda”degan post qoldirdi, 9oy 30kuni esa Jeonbukning Namvon shahrida qishloq oqsoqollari bilan uchrashuv o‘tkazib, “fermerlar qishloq xo‘jaligi yerlari tekshiruvidan xavotir olmasa ham bo‘ladi”deb ta’kidladi.

Qishloq xo‘jaligi vazirligi 9oy 16kunidan 10oy 2kunigacha qishloq xo‘jaligi yerlari tekshiruvi bo‘yicha bergan izoh materiallari va OAV xabarlariga raddiya materiallarining o‘zi 7ta. Ya’ni har ikki yarim kunda bir marta izoh berishga chiqqan. Shunga qaramay joylardagi xavotir osonlikcha bosilmayapti. 

Hukumat “spekulyatsiya va oddiy qoidabuzarlikni ajratish prinsipi boshidan aniq edi”deb takror-takror bildirsa-da, bir iqtisodiy gazeta buni “7oydan keyingi burilish”deb yozmoqda, fermerlar esa bu o‘zgarishni siyosatning yana bir bor yo‘nalish almashtirishi sifatida qabul qilmoqda. Vazir xavotir olmang deyishidan atigi bir hafta oldin prezident X(sobiq Twitter)da “qarshilik va norozilik sabab barcha hukumatlar bundan qochgan, ammo men qochmayman”deb yozgan edi. 

Fermer qaysi gapga ishonishi kerak. Normallashtirishga asos bo‘ladigan maxsus chora qonuni hali parlament ostonasidan ham o‘tgani yo‘q. Izoh materiallari qancha ko‘paymasin, qonun bilan tasdiqlanmaguncha fermer uchun bu yana bir ‘o‘zgarishi mumkin bo‘lgan va’da’xolos.

 

Hukumat aytganining teskarisini qilsang, pul topasan

Bunday holatlar takrorlanavergach, qishloqlarda achchiq gap yuribdi. Kyonggi Icheon shahridagi sholipoyada soya yetishtiruvchi fermer Ajanob “hukumat nima desa, teskarisini qilsang, pul topasan”dedi. Hukumat kamaytir degan ekinning narxi aksincha ko‘tariladi, ko‘paytir degan ekin esa bir necha yildan so‘ng ortiqchalik sabab arzonlaydi, degan tajriba qoidasi bu. Fermerlar orasida bu gap hazil emas, omon qolish strategiyasiga aylandi. Siyosat signallarini teskari o‘qiydigan fermerlar ko‘paygani sari talab-taklif siyosati samarasini yo‘qotadi, hukumat yanada kuchliroq choralarni chiqaradi, fermer esa yanada ko‘proq shubhalanadigan yomon davra davom etadi.

 

Siyosatga ishonchni tiklash bo‘yicha takliflar

Siyosiy ishonchni qaytarish uchun avvalo hukumat o‘zgarishi kerak.

Birinchidan, ekin turini almashtirish kabi infratuzilma investitsiyasi talab qiladigan siyosatlar uchun 5yildan ortiq qo‘llab-quvvatlash qonun bilan kafolatlanishi kerak. Byudjet holati yoki o‘sha yilgi hosildorlikka qarab loyihani yopib bo‘lmasligi uchun tugash mezonlari va chiqish strategiyasi boshidanoq oshkor qilinishi kerak.

Ikkinchidan, siyosat o‘zgartirilganda avvaldan ishtirok etib kelayotgan xo‘jaliklar uchun o‘tish choralarini majburiy qilish kerak. Hukumatga ishonib investitsiya qilgan fermer xo‘jaligi siyosat o‘zgarishi xarajatini yolg‘iz o‘z zimmasiga olmasligi kerak.

Uchinchidan, talab-taklif siyosati 1yillik yamoq emas, guruch·soya·bug‘doy kabi asosiy ekinlarni birgalikda ko‘radigan o‘rta va uzoq muddatli talab-taklif rejasi doirasida tuzilishi kerak. Soyani ko‘paytirsang soya ortib qolishi, guruchni kamaytirsang guruch yetishmasligi siyosat rejasiz chiqarilganini anglatadi.

To‘rtinchidan, bozor ochilishidan tushgan foydani bo‘lishish korxonalarning xayrixohligiga tashlab qo‘yiladigan ish emas. 2027yilgi hukumat badali bir martalik bilan tugamasligi uchun savdo foydasini taqsimlash institutsionallashtirilib, mablag‘ hajmi va ishlatilish joylari qonunda belgilanishi kerak.

Beshinchidan, fermerlarning hayotini larzaga soladigan siyosatlar loyihalash bosqichidanoq joylardagilar bilan birga yaratilishi kerak. Qishloq xo‘jaligi yerlari tekshiruvi kabi avval xulosani tashlab, norozilik kuchaygach izoh va qo‘shimcha choralarni yog‘diradigan usul bilan ishonch qozonib bo‘lmaydi. Hali parlament ostonasidan o‘ta olmagan maxsus chora qonunini avvalo yil ichida aniq ko‘rib chiqib qabul qilish, prezident devoni va mas’ul vazirlik bir ovozdan gapirishi kerak.

Qishloq xo‘jaligi bir yillik dehqonchilik bilan tugamaydi. Urug‘ sepishdan oldin texnika sotib olinadi, yer tuzatiladi, sotish yo‘llari yaratiladi. Shuning uchun fermer uchun siyosat bir necha yil oldinga qarab beriladigan va’da bo‘lishi kerak. Hukumat va’dasini bajarishini izchil ko‘rsatmasa, qanday qo‘shimcha choralar chiqarmasin, fermer ishonmaydi. Ishonch izoh materiallari bilan emas, bajarilgan va’dalar yig‘ilgandagina paydo bo‘ladi.