Dalalarga yomg‘ir suvi orqali qishloq xo‘jaligi suvi yetkaziladi… Qishloqni rivojlantirish boshqarmasining energiyasiz texnologiyasi suv tanqisligini 57% gacha kamaytirdi

Janubiy Kyongsan provinsiyasining Hapchon hududidagi tajriba maydonida kunlik o‘rtacha 98.3㎥ga yetgan suv tanqisligi 41.3㎥gacha kamaydi. Qurg‘oqchilik uzluksiz davom etgan davr, ya’ni suv tanqisligining maksimal ketma-ket kunlari ham 18~21 kundan 13~16 kungacha qisqardi. Bu elektr ham, yerosti suvi qudug‘i ham, olib kelib ishlatadigan suv manbai ham bo‘lmagan Hapchon tajriba maydonida qayd etilgan ko‘rsatkichlar. Suvni tortib kelgan hech qanday quvvat manbai yo‘q edi. Yomg‘ir suvi va relyef balandlik farqi, shuningdek suvning o‘zi hosil qiladigan bosim — bor-yo‘g‘i shular edi.

Bu Qishloqni rivojlantirish boshqarmasi Milliy qishloq xo‘jaligi fanlari instituti dala dehqonchiligi texnikasi bo‘limi tadqiqotchisi Yu Sok Chol ishlab chiqishga rahbarlik qilgan “energiyasiz integratsiyalashgan qishloq xo‘jaligi suvi ta’minoti texnologiyasi” haqidagi hikoya. Tadqiqotchi Yu ushbu texnologiya bilan 2-sentabr kuni Ma’muriyat va xavfsizlik vazirligi tomonidan tashkil etilgan “Koreya Respublikasi tabiiy ofatlar xavfsizligi ilmiy-tadqiqot va ishlanmalari mukofoti”da vazir mukofotini oldi. Bu vazirlik 2019-yildan beri har yili mamlakat bo‘ylab universitetlar va tadqiqot muassasalarining ofatlar xavfsizligi sohasidagi ilmiy-tadqiqot natijalarini taqdirlab kelayotgan mukofot bo‘lib, bu yil tashkilot tavsiyasi va taqdimot baholashidan so‘ng 8 kishi tanlab olindi. 

“Hamkor tadqiqotchilar tufayli vakil sifatida olingan mukofot”

Tadqiqotchi Yu mukofot haqidagi taassurotini avvalo tadqiqot jamoasiga bag‘ishladi. U “Buni yolg‘iz o‘zim qilganim yo‘q, hamkor tadqiqotchilar tufayli” deya, “Kyongsan milliy universiteti, Suncheonhyang universiteti va Milliy qishloq xo‘jaligi fanlari instituti vazifani birgalikda bajardi, tadqiqotchilar astoydil ishlagani sabab men vakil sifatida mukofot oldim”, dedi. So‘ng “Milliy qishloq xo‘jaligi fanlari instituti tavsiyasi bilan ariza topshirgan bo‘lsam-da, mukofot olishimga shubham bor edi”, deya “Kutmanganim uchun hakamlar e’lonidan keyingi quvonchim yanada katta bo‘ldi”, deb qo‘shimcha qildi.

Mukofotga sabab bo‘lgan tadqiqot 2023-yildan 2025-yilgacha olib borilgan qo‘shma loyiha bo‘lsa-da, yomg‘ir suvi bo‘yicha izlanishlarga sarflangan vaqt bundan ancha uzoq. Tadqiqotchi Yu 2013-yildan beri yomg‘ir suvidan foydalanishga oid tadqiqotlarni uzluksiz davom ettirib kelgan. U “Shu paytgacha tekislikdagi fermer xo‘jaliklari foydalanishi uchun saqlash idishlarini tarqatib kelgan edik, ammo o‘rta tog‘li hududlar yoki balandliklarda quduq va yerosti suvidan foydalanish qiyinligi cheklov bo‘lib qolardi”, deya “Elektrsiz ishlatish mumkin bo‘lgan texnologiyani ishlab chiqish maqsadida ushbu tadqiqotni boshladik”, deb izohladi.

Iqlim o‘zgarishi sabab qisqa vaqt ichida keskin yuz beradigan to‘satdan qurg‘oqchiliklar ko‘payar ekan, dala ekinlari yetishtiriladigan yerlarda suv tanqisligi xavfi doimiy tus olmoqda. Ayniqsa o‘rta tog‘li va baland hududlardagi ekin maydonlarida quduq qazish qiyin, elektr ta’minoti ham murakkab bo‘lgani uchun oqova suvni qayta ishlatish yoki yerosti suvi quduqlari kabi mavjud muqobil suv manbalarini ta’minlash usullarini qo‘llash mushkul. Bu muqobil qishloq xo‘jaligi suvi ta’minotidagi ko‘r nuqta hisoblanadi.

Yig‘ish-oldindan tozalash-saqlash-yetkazish, elektrsiz qishloq xo‘jaligi suvi yaratadigan 4 bosqich

Ishlab chiqilgan texnologiya “yig‘ish-oldindan tozalash-saqlash-yetkazish”dan iborat 4 bosqich elektr ta’minotisiz avtomatik aylanuvchi integratsiyalashgan tizimdir. Yomg‘ir yog‘ganda yerga singmay, yer yuzasi bo‘ylab oqib ketadigan yog‘in oqimini shunchaki oqizib yubormasdan, qishloq xo‘jaligi suvi sifatida ushlab qolish uning asosiy mohiyatidir.

Ishlash tamoyili haqida so‘ralganda, tadqiqotchi Yu suv yo‘lini kuzatib tushuntirdi. Kichik soycha yomg‘ir yog‘ganda tog‘ yonbag‘ri bo‘ylab suv oqadigan mayda suv yo‘lini anglatadi. U “O‘rta tog‘li hududlarda yomg‘ir yog‘ganda suv oqadigan kichik soylarni ishlatib, yig‘ish qurilmasiga quvur ulanadi, o‘tgan suv 5 tonnalik asosiy suv bakiga kiradi”, deya “Yirik begona jismlar yig‘ish qurilmasida ushlab qolinadi, kichiklari esa o‘zimiz ishlab chiqqan gidrotsiklon filtrda ajratiladi”, dedi. So‘ng “Asosiy suv baki to‘lganda, toshib chiqqan suv filtrdan yana bir marta o‘tib keyingi suv bakiga o‘tadi va fermer xo‘jaligi hamda qishloq darajasigacha yetib boradigan qilib loyihalangan”, deb qo‘shimcha qildi.

Tadqiqotchilarga ko‘ra, markazdan qochma kuchdan foydalanib tuproq va begona jismlarni ajratadigan gidrotsiklonning ajratish samaradorligi maksimal 96%, yig‘ish qurilmasining maksimal suv yig‘ish quvvati soatiga 8.4㎥ni tashkil etadi.

Saqlangan suvni dalagacha yuborish usuli relyefga qarab farqlanadi. Tadqiqotchi Yu “Baland va past hududlarni ajratib yetkazamiz, past hududlarda balandlik farqidan foydalanib, suv tortish kuchi bilan tabiiy oqadigan qilindi, baland hududlarga esa gidravlik zarba nasosi bilan ko‘tariladi”, deb tushuntirdi. Gidravlik zarba nasosi suv oqib turib to‘xtaganda hosil bo‘ladigan bosim bilan suvni yuqoriga itarib chiqaradigan qurilma bo‘lib, tadqiqotchilar ishlab chiqqan nasosning energiyasiz maksimal ko‘tarish balandligi 12m. Bu taxminan 4 qavatli bino balandligiga teng.

Aynan shu nuqtada tijorat mahsulotlari cheklovidan oshib o‘tgani texnik yutuq sifatida baholanmoqda. Tadqiqotchi Yu “Tijorat gidravlik zarba nasosidan foydalanganda suv ko‘p sarflanishi va suv sizishi kabi yo‘qotishlar katta bo‘lgan muammo bor edi”, deya “Asosiy detal bo‘lgan chiqindi suv nazorat klapanini o‘zimiz ishlab chiqib, shu qismni yaxshiladik va patent arizasini ham yakunladik”, dedi.

Tadqiqotchilar ushbu texnologiya bo‘yicha topshirgan patent arizalari jami 4 ta. “Dala ekinlarini sug‘orish uchun monitoring va boshqaruv tizimi”(10-2025-0182493), “Yog‘in oqimini yig‘ish va suvni tozalash qurilmasi, undan foydalangan holda yog‘in oqimini tozalash usuli”(10-2025-0046790), “Energiyasiz dala sug‘orish tizimi”(10-2025-0117299), “Yog‘in oqimidan foydalangan energiyasiz qishloq xo‘jaligi suvi ta’minoti tizimi”(10-2025-0166502). 

Chansu va Hapchon, sharoiti turlicha ikki joyda alohida tekshiruv

Tadqiqotchilar iqlim va relyef sharoitlari turlicha bo‘lgan Shimoliy Cholla maxsus o‘zini o‘zi boshqaruvchi provinsiyasining Chansu okrugi va Janubiy Kyongsan provinsiyasining Hapchon okrugidagi 2 joyda 2023-yil apreldan 2025-yil noyabrgacha dala sinovlarini o‘tkazdi. Bu ikki joy tanlanishining sababi bor edi.

Tadqiqotchi Yu “Relyef va iqlim sharoitlari turlicha bo‘lgan joylarda sinab ko‘raylik, degan qarorga keldik”, deya “Chansu yomg‘ir yog‘masa ham doimiy oqim suvi oqadigan o‘rta tog‘li hudud, Hapchon esa faqat yomg‘ir yog‘ganda yomg‘ir suvini yig‘ish mumkin bo‘lgan hudud”, deb tushuntirdi. So‘ng “Doim oqadigan joy va yomg‘ir suvi yig‘iladigan hududga bo‘lib tajriba o‘tkazdik, ikkala joy ham suv tanqis hududlar edi”, deb qo‘shimcha qildi.

Ikki joydagi sinov natijalariga ko‘ra, kunlik o‘rtacha suv tanqisligi maksimal 57% kamaydi. Hapchon okrugi misolida kuniga 98.3㎥ bo‘lgan suv tanqisligi 41.3㎥gacha tushdi. Maksimal ketma-ket suv tanqisligi kunlari 18~21 kundan 13~16 kungacha qisqardi va integratsiyalashgan tizim kuniga o‘rtacha 27㎥ suvni o‘zi ishlab chiqarib, sug‘orish suvini barqaror ta’minladi. 18 ta global iqlim modeli(GCM) va umumiy ijtimoiy-iqtisodiy yo‘nalishlar(SSP) ssenariylari orasida SSP2-4.5 va SSP5-8.5 qo‘llangan kelajak iqlimi tekshiruvida ham suv tanqisligini kamaytirish samarasi izchil tasdiqlandi.

Saqlangan suv sifati ham qishloq xo‘jaligi suvi standartlarining barchasiga mos keldi. Chansu okrugi Changye-myon Tegok-ri tajriba maydonidagi tozalangan suv tahlili natijasida pH 7.87, EC 0.001dS/m, TOC 5.832㎎/L, SS 26.8㎎/L, T-N 0.9㎎/L, T-P 0.0㎎/L bo‘lib, 6 ta ko‘rsatkichning hammasi me’yor doirasida edi. 

Tadqiqotchi Yu izohiga ko‘ra, fermerlarning munosabati ham yomon bo‘lmagan. U “O‘tgan yili Hapchonda namoyish qilganimizda fermerlarning munosabati yaxshi bo‘ldi”, deya “Ushbu texnologiyadan foydalansa, o‘rta tog‘li va baland hududlarda ham suv ta’minotini yo‘lga qo‘yish mumkin, degan baho oldik”, dedi. 

Suv baki namligi bilan kurashgan monitoring tizimi

Ishlab chiqish jarayoni faqat silliq kechgan emas. Eng ko‘p qiynagan jihat kutilmaganda suvni yig‘ish va yuborish qurilmasi emas, fermer suvdan qancha foydalana olishini tekshiradigan monitoring tizimi bo‘ldi.

Tadqiqotchi Yu “Fermer suv bakida qancha suv borligi va qancha ishlatishi mumkinligini ko‘ra oladigan ilova ishlab chiqqan edik, sinov jarayonida ishlatilgan ultratovushli suv sathi o‘lchagich suv bakida namlik to‘planishi bilan aniqligini yo‘qotdi”, deya “Shu qism muammo bo‘ldi”, dedi.

Yechim suv sathini o‘lchash usulining o‘zini o‘zgartirish edi. Kontaktsiz usul o‘rniga suvga botirilgan holatda suv bosimi orqali sathni o‘qiydigan qurilma tanlandi. Tadqiqotchi Yu “Ultratovushli suv sathi o‘lchagichdan bosimli suv sathi o‘lchagichga o‘tgach, sathni o‘lchash muammosi hal bo‘ldi”, deya “Shu orqali ilovaga asoslangan yog‘in oqimi monitoring tizimi ravon ishlay boshladi”, deb tushuntirdi.

Dalalarda joriy etishni hisobga olgan holda chidamlilikni ta’minlash ham vazifa edi. Tadqiqotchi Yu “Dalaga qo‘llab sinovdan o‘tkazganimizda yig‘ish qurilmasi va gidrotsiklon kabilarning chidamliligi hal qiluvchi masala ekanini ko‘rdik”, deya “Tarqatish vaqtida sinishi yoki saqlab turish qiyin bo‘lishi muammolari borligi sabab, fermer xo‘jaligi va dalada texnik xizmat hamda ta’mirlash qulay bo‘lishi uchun oddiy uskunalarga nisbatan texnik xizmat xarajatini kamaytirishga e’tibor qaratib tadqiqot olib bordik”, dedi. 

Boshlang‘ich investitsiya 8,7 mln von…quduqdan arzon

Tarqatishni kengaytirishning kaliti bo‘lgan iqtisodiylik bo‘yicha ham yerosti suvi qudug‘i usulidan ustun ekani baholandi. 5 tonnalik suv bakidan 5 tasini o‘z ichiga olgan energiyasiz integratsiyalashgan tizimning boshlang‘ich investitsiyasi 8,7 mln von bo‘lib, quyosh energiyasiga asoslangan yerosti suvi qudug‘i tizimining 13,9 mln vonidan 37.4% kam. Yillik ekspluatatsiya va texnik xizmat xarajatlari ham 750 ming von bo‘lib, quduq usulidan(1 mln von) 25% past. Ekspluatatsiya xarajati suv bakini tozalash uchun 500 ming von, quvur·klapan·ulanish qismlari va gidravlik zarba nasosi sarflanadigan qismlarini almashtirish uchun 150 ming von, suv sifatini tahlil qilishni tashqi tashkilotga buyurtma qilish uchun 100 ming vondan iborat.

Tadqiqotchi Yu “Iqtisodiy baholash o‘tkazib ko‘rsak, inshoot o‘rnatish xarajati 8 mln von atrofida bo‘lsa, yerosti suvi qudug‘ini o‘rnatish 14 mln von atrofida turadi”, deya “Yerosti suvi qudug‘iga qaraganda texnologiyamiz iqtisodiy jihatdan afzal deb hisoblaymiz, shu bois tarqatish kengayishini kutyapmiz”, dedi. 

2027-yilgi loyihaga kiritish maqsadi…chorvachilik, obodonlashtirish va yong‘in o‘chirish suvi sifatida ham

Texnologiya allaqachon siyosat bosqichiga o‘tmoqda. Tadqiqotchilar 2025-yil dekabrda Qishloq xo‘jaligi, oziq-ovqat va qishloq ishlari vazirligiga siyosiy taklif berib, uni “Qurg‘oqchilikka tayyorgarlik uchun suv manbalarini rivojlantirish loyihasi” qo‘llab-quvvatlash obyektlariga kiritishni so‘radi. Tadqiqotchi Yu “Hozirda bu ish ilgari surilmoqda va 2027-yilni maqsad qilib tijoratlashtirishga harakat qilyapmiz”, deya “Mahalliy hokimiyatlardan ham bunday texnologiyaga qiziqib aloqaga chiqishyapti”, dedi. So‘ng “Qishloq xo‘jaligi va oziq-ovqat vazirligi bilan yana gaplashib ko‘rsak, mahalliy hokimiyatlarda talab bo‘lsa, kiritish mumkinligini aytishdi”, deya “Mahalliy hokimiyat talablari davom etsa, aks ettirilishi mumkin deb hisoblaymiz va uzluksiz ilgari surmoqdamiz”, deb qo‘shimcha qildi.

Qo‘llash sohalarini ham kengaytirish rejalashtirilgan. Tadqiqotchi Yu “Nafaqat qishloq xo‘jaligida, balki chorvachilik yoki landshaft obodonlashtirishda ham bemalol foydalanish mumkin deb hisoblaymiz, qishloq xo‘jaligidan tashqari sohalarga ham kengaytirish rejamiz bor”, dedi. Ofatga javob chorasi sifatida vaqtinchalik suv ta’minoti, ayniqsa yong‘in o‘chirish suvi sifatida foydalanish imkoniyati ham tilga olindi. U “Saqlab qo‘yilgan suvni yong‘in kabi shoshilinch holatlarda faqat shlang ulab ishlatish mumkin, shuning uchun bu qism ham to‘liq mumkin deb o‘ylayman”, dedi. Xorijda qo‘llash haqida ham “Yetarlicha moslashtirish mumkin deb hisoblayman”, dedi.

Suv baklarini bosqichma-bosqich ko‘paytirish tuzilmasi bo‘lgani uchun ta’minot ko‘lami ham kengaytirilishi mumkin. Tadqiqotchi Yu “Suv baklarini bosqichma-bosqich o‘rnatish usuli bo‘lgani uchun odatiy qishloq mahallasini yetarlicha ta’minlay oladigan suv miqdori”, deb tushuntirdi.

Keyingi tadqiqotlarning og‘irlik markazi texnologiya ishlab chiqishdan tarqatishga ko‘chadi. Tadqiqotchi Yu “Yomg‘ir suvi bo‘yicha tadqiqotlarni anchadan beri olib kelamiz va texnologiyani takomillashtirishga erishdik deb o‘ylayman”, deya “Endi bu texnologiyani qanchalik kengaytirish va tarqatish muhim”, dedi. U Qishloqni rivojlantirish boshqarmasi rahbari Li Sung Don ham texnologiyani tarqatishni ta’kidlab kelganini eslatdi. Tadqiqotchi Yu “Rahbar ham tarqatishni ta’kidlayotgani bois, keyingi tadqiqotlarda tarqatishni kengaytirish yo‘nalishidagi dala sinovlari va yangi texnologiyali qishloq xo‘jaligi texnikasi sifatida belgilashni ilgari surmoqchimiz”, dedi. Ekstremal qurg‘oqchilikka tayyorlanish uchun kichik ko‘lamli yerosti suvi bilan bog‘laydigan gibrid usulga kengaytirish ham ko‘rib chiqilmoqda. 

Issiqxonalarning ofatlarga chidamliligidan yomg‘ir suviga, so‘ng qishloq xo‘jaligi texnikasi xavfsizligiga

Tadqiqotchi Yu 2013-yil oktabrda ochiq tanlov orqali Milliy qishloq xo‘jaligi fanlari institutining qishloq xo‘jaligi muhandisligi bo‘limi ofatlarning oldini olish muhandisligi bo‘limiga ishga kirdi. Uning tadqiqot yo‘li qishloq xo‘jaligi maydonidagi ofatlar va xavfsizlikni qamrab oladi. 2016-yildan boshlab ofatlarning oldini olish muhandisligi bo‘limida bog‘dorchilik va maxsus ekinlar sohasidagi issiqxonalarning ofatlarga chidamli inshootlari xavfsizligini tadqiq qildi, o‘tgan yili uning laboratoriyasi dala dehqonchiligi texnikasi bo‘limiga qo‘shilgach, tadqiqot yo‘nalishini ishlab chiqarish bazasi xavfsizligiga qaratilgan ishlar tomonga ko‘chirdi. Hozirda qishloq xo‘jaligi texnikasi xavfsizligi sohasidagi tadqiqotlarni ham birga olib bormoqda. GPS ma’lumotlaridan foydalanib qishloq xo‘jaligi texnikasidan foydalanish holatini tahlil qiladigan tadqiqot bo‘lib, Shimoliy Cholla maxsus o‘zini o‘zi boshqaruvchi provinsiyasi Kimje shahri Paeksan-myonidagi tajriba hududida traktor, ko‘chat o‘tqazgich va kombaynlarga GPS terminalini o‘rnatib, ishni optimallashtirish darajasini tahlil qilmoqda. Tadqiqotchi Yu “Paeksan qishloq xo‘jaligi kooperativi bajaradigan qishloq xo‘jaligi ishlari pudratida kombayn va boshqalarga terminal o‘rnatib, ish hajmini GPS ma’lumotlari orqali tahlil qilyapmiz”, deb tushuntirdi.

Qurg‘oqchilik sabab qiyinchilikka duch kelayotgan fermerlarga aytmoqchi bo‘lgan gapini so‘rashganda, tadqiqotchi Yu yana dalani tilga oldi. U “Iqlim o‘zgarishi keskinlashib, dehqonchilik qilish tobora qiyinlashmoqda”, deya “Bunday vaziyatda tadqiqotimiz fermerlarning qiyinchiliklarini oz bo‘lsa-da yengillatishi uchun dalada foydali bo‘ladigan texnologiyalar yaratishga kuch sarflayman”, dedi.