Yomg‘ir suvi bilan dalalarga qishloq xo‘jaligi suvi yetkaziladi… RDAning energiyasiz texnologiyasi suv tanqisligini ko‘pi bilan 57% kamaytirdi

Janubiy Kyongsan provinsiyasi Hapcheon tumanidagi tajriba maydonida kunlik o‘rtacha 98.3㎥ga yetgan suv tanqisligi 41.3㎥ga kamaydi. Qurg‘oqchilik uzluksiz davom etgan davr, ya’ni suv tanqisligi eng uzoq ketma-ket kuzatilgan kunlar ham 18~21 kundan 13~16 kungacha qisqardi. Bu elektr ham, yer osti suvi qudug‘i ham, olib ishlatadigan suv oqimi ham bo‘lmagan Hapcheon tajriba maydonida olingan ko‘rsatkichlardir. Suvni tortib keladigan hech qanday quvvat manbai yo‘q edi. Yomg‘ir suvi va relyef balandligi farqi, hamda suvning o‘zi hosil qiladigan bosim — bor-yo‘g‘i shu edi.

Gap Qishloq xo‘jaligini rivojlantirish boshqarmasi Milliy qishloq xo‘jaligi fanlari instituti Dala dehqonchiligi texnikasi bo‘limi tadqiqotchisi Yu Seok-cheol ishlab chiqishga boshchilik qilgan ‘energiyasiz integratsiyalashgan qishloq xo‘jaligi suv ta’minoti texnologiyasi’ haqida bormoqda. Yu tadqiqotchi ushbu texnologiya bilan 9-oy 2-kuni Ichki ishlar va xavfsizlik vazirligi tashkil etgan ‘Koreya Respublikasi tabiiy ofatlar xavfsizligi bo‘yicha tadqiqot va ishlanmalar mukofoti’da vazir mukofotini oldi. Bu Ichki ishlar va xavfsizlik vazirligi 2019-yildan beri har yili mamlakatdagi universitetlar·tadqiqot muassasalarining tabiiy ofatlar xavfsizligi sohasidagi ilmiy-tadqiqot natijalariga berib kelayotgan mukofot bo‘lib, bu yil muassasa tavsiyasi va taqdimot baholashidan so‘ng 8 kishi tanlandi. 

“Hamkor tadqiqotchilar tufayli vakil sifatida olingan mukofot”

Yu tadqiqotchi mukofot haqidagi ilk taassurotidayoq xizmatni tadqiqotchilar jamoasiga bog‘ladi. U “buni yolg‘iz o‘zim qilganim yo‘q, hamkor tadqiqotchilar tufayli bo‘ldi” deya “Kyongsan Milliy universiteti va Soonchunhyang universiteti, Milliy qishloq xo‘jaligi fanlari instituti birgalikda loyihani bajardi, tadqiqotchilar astoydil mehnat qilgani uchun men vakil sifatida mukofot oldim” dedi. U davom etib “Milliy qishloq xo‘jaligi fanlari instituti tavsiyasi bilan ariza bergan bo‘lsam-da, mukofot ola olamanmi degan shubha bor edi” hamda “kutmagan edim, shu bois hakamlar e’lonidan keyingi quvonch yanada katta bo‘ldi” deya qo‘shimcha qildi.

Mukofotga sabab bo‘lgan tadqiqot 2023-yildan 2025-yilgacha olib borilgan qo‘shma loyiha bo‘lsa-da, yomg‘ir suvi tadqiqotiga bag‘ishlangan vaqt bundan ancha uzun. Yu tadqiqotchi 2013-yildan buyon yomg‘ir suvidan foydalanish bo‘yicha izchil tadqiqot olib kelmoqda. U “shu paytgacha tekislikdagi fermer xo‘jaliklari foydalanishi uchun saqlash idishlarini tarqatib kelgan edik, ammo o‘rta tog‘li hududlar yoki baland yerlarda quduq va yer osti suvidan foydalanish qiyin degan cheklov bor edi” deya “elektrsiz ishlatiladigan texnologiyani ishlab chiqish uchun ushbu tadqiqotni boshladik” deb uning kelib chiqishini tushuntirdi.

Iqlim o‘zgarishi sabab qisqa vaqt ichida keskin yuz beradigan to‘satdan qurg‘oqchiliklar ko‘payar ekan, dala ekinlari yetishtiriladigan hududlarda suv tanqisligi xavfi doimiy tus olmoqda. Ayniqsa o‘rta tog‘li·baland hududlardagi ekin maydonlarida quduq qazish qiyin, elektr ta’minoti ham mushkul bo‘lgani uchun oqova suvni qayta ishlatish yoki yer osti suvi qudug‘i kabi mavjud muqobil suv manbalarini ta’minlash usullarini qo‘llash qiyin. Boshqacha aytganda, bu muqobil qishloq xo‘jaligi suvini ta’minlashdagi ko‘r hududdir.

Suv yig‘ish-dastlabki tozalash-saqlash-uzatish, elektrsiz qishloq xo‘jaligi suvi yaratadigan 4 bosqich

Ishlab chiqilgan texnologiya ‘suv yig‘ish-dastlabki tozalash-saqlash-uzatish’ning 4 bosqichi elektr ta’minotisiz avtomatik aylanadigan integratsiyalashgan tizimdir. Asosiy jihati — yomg‘ir yog‘ganda yerga singmay, sirt bo‘ylab oqib ketadigan yomg‘ir oqimini shunchaki oqizib yubormasdan, qishloq xo‘jaligi suvi sifatida tutib qolishdir.

Ishlash tamoyili so‘ralganda, Yu tadqiqotchi suv yo‘lini kuzatib tushuntirdi. Kichik irmoq yomg‘ir yog‘ganda tog‘ yonbag‘ri bo‘ylab suv oqadigan mayda suv yo‘lini anglatadi. U “o‘rta tog‘li hududlarda yomg‘ir yog‘ganda suv oqadigan kichik irmoqdan foydalanib, suv yig‘ish qurilmasiga quvur ulaymiz, undan o‘tgan suv 5 tonnalik asosiy suv bakiga kiradi” deya “yirik begona jismlar suv yig‘ish qurilmasida ushlanadi, maydalarini esa o‘zimiz ishlab chiqqan gidrotsiklon filtrida ajratamiz” dedi. U davom etib “asosiy suv baki to‘lgach, oshib toshgan suv filtrdan yana bir marta o‘tib, keyingi suv bakiga o‘tadi va fermer xo‘jaligi hamda qishloq darajasigacha yetib boradigan qilib loyihalangan” deya qo‘shimcha qildi.

Tadqiqotchilar ma’lumotiga ko‘ra, markazdan qochma kuchdan foydalanib tuproq va begona jismlarni ajratadigan gidrotsiklonning ajratish samaradorligi ko‘pi bilan 96%, suv yig‘ish qurilmasining maksimal suv yig‘ish quvvati soatiga 8.4㎥dir.

Saqlangan suvni dalagacha yuborish usuli relyefga qarab farqlanadi. Yu tadqiqotchi “baland va past hududlarni ajratib uzatamiz, past hududlarda balandlik farqidan foydalanib, suvning gravitatsiya orqali tabiiy oqishini ta’minladik, baland hududlarga esa gidravlik zarba nasosi bilan ko‘taramiz” deb tushuntirdi. Gidravlik zarba nasosi suv oqib kelib to‘xtaganda hosil bo‘ladigan bosim bilan suvni baland joygacha itarib chiqaradigan qurilma bo‘lib, tadqiqotchilar ishlab chiqqan nasosning energiyasiz maksimal ko‘tarish balandligi 12mdir. Bu taxminan 4 qavatli bino balandligiga teng.

Aynan shu nuqtada tijoriy mahsulotlar cheklovidan oshib o‘tilgani texnik yutuq sifatida baholanmoqda. Yu tadqiqotchi “tijoriy gidravlik zarba nasosidan foydalanganimizda suv ko‘p sarflanishi va sizib chiqishi kabi yo‘qotish ko‘p bo‘lgan muammo bor edi” deya “asosiy detal bo‘lgan waste check valve’ni o‘zimiz ishlab chiqib, shu qismni yaxshiladik va patent arizasini ham yakunladik” dedi.

Tadqiqotchilar ushbu texnologiya bo‘yicha topshirgan patent arizalari jami 4 ta. ‘Dala ekinlarini sug‘orish uchun monitoring va boshqaruv tizimi’(10-2025-0182493), ‘Yomg‘ir oqimini yig‘ish va suvni tozalash qurilmasi, undan foydalangan holda yomg‘ir oqimini qayta ishlash usuli’(10-2025-0046790), ‘Energiyasiz dala sug‘orish tizimi’(10-2025-0117299), ‘Yomg‘ir oqimidan foydalangan energiyasiz qishloq xo‘jaligi suv ta’minoti tizimi’(10-2025-0166502) shular jumlasidandir. 

Jangsu va Hapcheon, sharoiti turlicha ikki joyda alohida tekshirildi

Tadqiqotchilar iqlim·relyef sharoiti turlicha bo‘lgan Shimoliy Jeolla maxsus muxtor provinsiyasi Jangsu tumani va Janubiy Kyongsan provinsiyasi Hapcheon tumanidagi 2 joyda 2023-yil 4-oydan 2025-yil 11-oygacha dala sinovlarini o‘tkazdi. Bu ikki joy tanlanishining sababi bor edi.

Yu tadqiqotchi “relyef va iqlim sharoiti har xil joylarda sinab ko‘raylik degan qarorga kelgan edik” deya “Jangsu — yomg‘ir yog‘masa ham doimiy oqim suvi oqadigan o‘rta tog‘li hudud, Hapcheon esa faqat yomg‘ir yog‘ganda yomg‘ir suvini to‘plash mumkin bo‘lgan hudud” deb tushuntirdi. U davom etib “doim oqadigan joy va yomg‘ir suvi to‘planadigan hududga ajratib sinovdan o‘tkazdik, ikkala joy ham suv tanqis hudud edi” deya qo‘shimcha qildi.

Ikki joydagi sinov natijasida kunlik o‘rtacha suv tanqisligi ko‘pi bilan 57% kamaydi. Hapcheon tumani holatida kunlik 98.3㎥ bo‘lgan suv tanqisligi 41.3㎥ga tushdi. Suv tanqisligi eng uzoq ketma-ket kuzatilgan kunlar 18~21 kundan 13~16 kungacha qisqardi, integratsiyalashgan tizim esa kuniga o‘rtacha 27㎥ suvni o‘zi ishlab chiqarib, sug‘orish suvini barqaror ta’minladi. 18 ta global iqlim modeli(GCM) va umumiy ijtimoiy-iqtisodiy yo‘llar(SSP) ssenariylari orasida SSP2-4.5 va SSP5-8.5 qo‘llangan kelajak iqlimi tekshiruvlarida ham suv tanqisligini kamaytirish samarasi uzluksiz tasdiqlandi.

Saqlangan suv sifati ham qishloq xo‘jaligi suvi me’yorlarining barchasiga mos keldi. Jangsu tumani Janggye-myeon Daegok-ri tajriba maydonidagi tozalangan suv tahlili natijasida pH 7.87, EC 0.001dS/m, TOC 5.832㎎/L, SS 26.8㎎/L, T-N 0.9㎎/L, T-P 0.0㎎/L bo‘lib 6 ta ko‘rsatkichning barchasi me’yor doirasida edi. 

Yu tadqiqotchining tushuntirishicha, fermerlarning munosabati ham yomon bo‘lmagan. U “o‘tgan yili Hapcheonda namoyish qilganimizda fermerlarning munosabati yaxshi edi” deya “bu texnologiyadan foydalansa, o‘rta tog‘li va baland hududlarda ham suv ta’minotini yo‘lga qo‘yish mumkin degan baho oldik” dedi. 

Suv bakidagi namlik bilan kurashgan monitoring tizimi

Ishlab chiqish jarayoni faqat silliq kechgani yo‘q. Eng ko‘p qiynagan jihat kutilmaganda suvni yig‘ish va yuborish qurilmasi emas, fermerlar qancha suv ishlata olishini tekshiradigan monitoring tizimi bo‘ldi.

Yu tadqiqotchi “fermerlar suv bakida qancha suv borligi va qancha ishlatish mumkinligini ko‘ra oladigan ilova ishlab chiqdik, ammo sinov jarayonida ishlatilgan ultratovushli suv sathi o‘lchagich suv bakida namlik to‘planishi bilan aniqligini yo‘qotdi” deya “muammo shu qismda bo‘ldi” dedi.

Yechim suv sathini o‘lchash usulining o‘zini o‘zgartirish edi. Kontaktsiz usul o‘rniga suvga botgan holatda suv bosimi orqali sathni o‘qiydigan qurilma tanlandi. Yu tadqiqotchi “ultratovushli suv sathi o‘lchagichdan bosimli suv sathi o‘lchagichga o‘tgach, sathni o‘lchash muammosi hal bo‘ldi” deya “shu orqali ilovaga asoslangan yomg‘ir oqimi monitoring tizimi ravon ishlay boshladi” deb tushuntirdi.

Dala sharoitida keng joriy etishni hisobga olgan holda chidamlilikni ta’minlash ham vazifa edi. Yu tadqiqotchi “dalada qo‘llab sinaganimizda suv yig‘ish qurilmasi va gidrotsiklon kabilarning chidamliligi asosiy masala bo‘ldi” deya “tarqatilganda sinib qolishi yoki saqlash qiyin bo‘lishi kabi muammolar borligi uchun, fermer xo‘jaligi va dalada texnik xizmat·ta’mirlash qulay bo‘lishi uchun oddiy uskunalarga nisbatan texnik xizmat xarajatlarini kamaytirishga e’tibor qaratib tadqiqot qildik” dedi. 

Dastlabki investitsiya xarajati 870 mln von…quduqdan arzon

Keng joriy etishning kaliti bo‘lgan iqtisodiylik borasida ham yer osti suvi qudug‘i usulidan afzal ekani baholandi. 5 tonnalik suv bakidan 5 tasini o‘z ichiga olgan energiyasiz integratsiyalashgan tizimning dastlabki investitsiya xarajati 870 mln von bo‘lib, quyosh energiyasiga asoslangan yer osti suvi qudug‘i tizimining 1390 mln vonidan 37.4% kam. Yillik ekspluatatsiya·texnik xizmat xarajati ham 75 mln von bo‘lib, quduq usuli(100 mln von)dan 25% past. Operatsion xarajatlar suv bakini tozalash uchun 50 mln von, quvur·klapan·ulama va gidravlik zarba nasosi sarf qismlarini almashtirish uchun 15 mln von, suv sifatini tahlil qilishni tashqi tashkilotga topshirish uchun 10 mln vondan iborat.

Yu tadqiqotchi “iqtisodiy baholash o‘tkazib ko‘rsak, inshoot o‘rnatish xarajati 800 mln von atrofida, yer osti suvi qudug‘i o‘rnatilsa esa taxminan 1400 mln von ketadi” deya “bizning texnologiyamiz yer osti suvi qudug‘idan iqtisodiyroq deb hisoblaymiz, shu sabab joriy etish kengayishini kutmoqdamiz” dedi. 

2027-yil loyihaga kiritish maqsadi…chorvachilik·landshaft obodonlashtirish·yong‘in o‘chirish suvi sifatida ham

Texnologiya allaqachon siyosat bosqichiga o‘tmoqda. Tadqiqotchilar 2025-yil 12-oyda Qishloq, oziq-ovqat va chorvachilik vazirligiga siyosiy taklif berib, ‘Qurg‘oqchilikka tayyorgarlik suv manbalarini rivojlantirish loyihasi’ qo‘llab-quvvatlash obyektlari qatoriga kiritishni so‘radi. Yu tadqiqotchi “hozirda ilgari surilmoqda va 2027-yilni maqsad qilib tijoratlashtirishga harakat qilyapmiz” deya “mahalliy hokimiyatlardan ham bunday texnologiya qiziq ekani haqida qo‘ng‘iroqlar kelmoqda” dedi. U davom etib “Qishloq, oziq-ovqat va chorvachilik vazirligi bilan yana gaplashganimizda, mahalliy hokimiyatlarda talab bo‘lsa, kiritish mumkinligini aytishdi” hamda “mahalliy hokimiyatlar talabi davom etsa, kiritilishi mumkin deb hisoblaymiz va izchil ilgari surmoqdamiz” deya qo‘shimcha qildi.

Qo‘llanish sohalarini ham kengaytirish rejalashtirilgan. Yu tadqiqotchi “faqat qishloq xo‘jaligida emas, chorvachilik yoki landshaft obodonlashtirishda ham yetarlicha foydalanish mumkin deb hisoblaymiz, qishloq xo‘jaligidan tashqari sohalarga kengaytirish rejamiz bor” dedi. Ofatlarga javoban vaqtinchalik suv ta’minoti, ayniqsa yong‘in o‘chirish suvi sifatida foydalanish imkoniyati ham tilga olindi. U “saqlab qo‘yilgan suvni yong‘in kabi shoshilinch vaziyatlarda faqat shlang ulab ishlatish mumkin, shu jihat ham yetarlicha mumkin deb o‘ylayman” dedi. Chet elda qo‘llash haqida ham “yetarlicha moslashtirish mumkin deb hisoblayman” dedi.

Suv baklari bosqichma-bosqich ko‘paytiriladigan tuzilma bo‘lgani uchun ta’minot hajmini ham kengaytirish mumkin. Yu tadqiqotchi “suv baklarini bosqichma-bosqich o‘rnatish usuli bo‘lgani sabab oddiy qishloq aholi punktiga yetarli miqdorda suv yetkazib bera oladi” deb tushuntirdi.

Keyingi tadqiqotlarning og‘irlik markazi texnologiya ishlab chiqishdan joriy etishga ko‘chadi. Yu tadqiqotchi “yomg‘ir suvi tadqiqotlarini ancha oldindan olib kelmoqdamiz va texnologiyani takomillashtirishga erishdik deb o‘ylayman” deya “bu texnologiya bilan uni qanchalik kengaytirish va tarqatish muhim” dedi. U Qishloq xo‘jaligini rivojlantirish boshqarmasi rahbari Lee Seung-don texnologiya tarqatishni ta’kidlab kelganini ham aytdi. Yu tadqiqotchi “rahbar ham tarqatishni ta’kidlayotgani bois keyingi tadqiqotlarda joriy etishni kengaytirish yo‘nalishidagi dala sinovlari va yangi texnologiyali qishloq xo‘jaligi mashinasi sifatida belgilashni ilgari surmoqchimiz” dedi. Ekstremal qurg‘oqchilikka tayyorgarlik uchun kichik hajmli yer osti suvi bilan bog‘laydigan gibrid usulga kengaytirish ham ko‘rib chiqilmoqda. 

Issiqxonalarning ofatga chidamliligidan yomg‘ir suviga, so‘ng qishloq xo‘jaligi texnikasi xavfsizligiga

Yu tadqiqotchi 2013-yil 10-oyda ochiq tanlov orqali Milliy qishloq xo‘jaligi fanlari instituti Qishloq xo‘jaligi muhandisligi bo‘limi Ofatlarning oldini olish muhandisligi bo‘limiga ishga kirdi. Jeonju shahrida tug‘ilgan u qishloq xo‘jaligi mashinalari ilmini mutaxassislik qilgan va Jeonbuk Milliy universitetida bakalavr hamda magistr darajasini tamomlagan. U “Qishloq xo‘jaligini rivojlantirish boshqarmasi Jeonjuga ko‘chishi haqidagi xabarni eshitdim, mutaxassisligimdan ham foydalanishni xohlardim” deb ishga kirish sababini tushuntirdi.

Uning tadqiqot yo‘li qishloq xo‘jaligi dalasidagi ofatlar va xavfsizlikni qamrab oladi. 2016-yildan boshlab Ofatlarning oldini olish muhandisligi bo‘limida bog‘dorchilik va maxsus ekinlar sohasidagi issiqxonalarning ofatga chidamli inshootlari xavfsizligi bo‘yicha tadqiqot olib bordi, o‘tgan yili uning laboratoriyasi Dala dehqonchiligi texnikasi bo‘limiga qo‘shilgach, ishlab chiqarish bazasi xavfsizligiga yo‘naltirilgan tadqiqotlarga og‘irlik markazini ko‘chirdi. Hozir u qishloq xo‘jaligi texnikasi xavfsizligi bo‘yicha tadqiqotlarni ham parallel olib bormoqda. GPS ma’lumotlaridan foydalanib qishloq xo‘jaligi texnikasidan foydalanish holatini tahlil qiladigan tadqiqot bo‘lib, Shimoliy Jeolla maxsus muxtor provinsiyasi Gimje shahri Baeksan-myeondagi tajriba majmuasida traktor va ko‘chat o‘tqazgich, kombaynlarga GPS terminallarini o‘rnatib, ish optimallashtirish darajasini tahlil qilmoqda. Yu tadqiqotchi “Baeksan qishloq xo‘jaligi kooperativi bajaradigan qishloq xo‘jaligi ishlarini autsorsing qilishda kombaynlar va boshqalarga terminallar o‘rnatib, ish hajmini GPS ma’lumotlari bilan tahlil qilyapmiz” deb tushuntirdi.

Qurg‘oqchilikdan qiynalayotgan fermerlarga aytmoqchi bo‘lgan gapi so‘ralganda, Yu tadqiqotchi yana dalani tilga oldi. U “iqlim o‘zgarishi juda kuchli bo‘lgani uchun dehqonchilik qilish tobora qiyinlashmoqda” deya “bunday vaziyatda tadqiqotimiz fermer xo‘jaliklari qiyinchiligini oz bo‘lsa-da yengillashtira olishi uchun dalada foydali texnologiya yaratishga kuch sarflayman” dedi.