[Ma’lumotlar fermani o‘zgartirmoqda] Holstein baholash ko‘rgazmasida ilk bor 2 yil ketma-ket Grand chempion bo‘lgan Nogok fermasi rahbari Chve Myong Xve

Koreya Holstein baholash ko‘rgazmasida Grand chempionlikni ikki marta qo‘lga kiritgan sut chorvadorlari hozirgacha atigi 4 kishi. Ular orasida 2 yil ketma-ket cho‘qqiga chiqqan ilk inson — Kyonggi viloyati Pochxon shahridagi Nogok fermasi rahbari Chve Myong Xve (67). Chve rahbar 14–15-oktabr kunlari Nonghyup Anseong Farmlendda o‘tkazilgan “2026 Koreya Holstein baholash ko‘rgazmasi”da “Nogok Stargazer Silver 835” bilan Grand chempion (Prezident mukofoti) bo‘ldi. Bu 2025-yildagi 4 karra g‘oliblikdan keyingi ikkinchi ketma-ket g‘alabadir. Bu yilgi tanlovda mamlakat bo‘ylab 92 fermer xo‘jaligi 223 bosh sut sigirini taqdim etdi.
 

Umrda bir marta olish ham qiyin bo‘lgan mukofot… buni yosh sut chorvadorlariga ko‘rsatmoqchi edim

Chve rahbar “Grand chempion — umrda bir marta olish ham qiyin bo‘lgan mukofot, shuning uchun 2 marta ketma-ket yutishni xayolimga ham keltirmagandim”, deya “fermaga kelganiga 1 yil bo‘lgan kuyovim (Li Byong Ju·43) bilan birga, sut chorvachiligining ikkinchi avlodi kabi yosh chorvadorlarga yosh ulg‘aysa ham seleksiya qilish mumkinligini ko‘rsatmoqchi bo‘lib, so‘nggi 30 yil davomida baholash ko‘rgazmalarida muntazam qatnashdim. Bu safar ham sigirni o‘zim yetaklab chiqdim”, dedi.

Bosim o‘tgan yilgidan kuchliroq edi. O‘tgan yili Senior chempion ham, Intermediate chempion ham uning o‘z sigirlari bo‘lgani uchun ikkisidan biri Grand chempion bo‘lishi kutilgan edi, ammo bu yil hal qiluvchi bosqichga chiqqan 4 bosh sigir ichidan hakam kimni tanlashini oxirigacha bilib bo‘lmadi. Chve rahbar “Hakam boshqa sigir tomonga ketayotgandek bo‘lib, keyin mening sigirim tomonga keldi”, deya “yosh hamkasblarim bu rekordni tezroq yangilashini istayman”, dedi.

O‘tgan yili ilk Grand chempionlikni olganida ko‘z yoshlarini tiya olmagandi. Unga seleksiyani ilk bor o‘rgatgan Koyangdagi Excellent fermasi vakili Xo Jung yoniga kelib, “ko‘p mehnat qilding”, deb quchoqlagan payt edi. U “30 yil davomida bor ishtiyoqimni sarflagan bo‘lsam-da, eng yuqori natijaga erisholmagandim, fermani to‘xtatishdan oldin uddalay olarmikanman, deb o‘ylardim”, deya “akam bilan quchoqlashib yig‘ladik”, deb esladi. 

Serjantlikdan oqsil kasalligi sabab ko‘mib tashlashgacha… notekis 30 yil

Chve rahbar serjant sifatida 5 yil 8 oy xizmat qilib, 1986-yilda harbiy xizmatdan bo‘shagach, keyingi yili ferma ishini boshladi. Kuniga 300 kg sut sog‘adigan kichik ferma 2 yil ichida yopildi. Boshqa ishlarni ham sinab ko‘rdi, ammo oson bo‘lmadi, sut chorvadorlari ko‘p bo‘lgan mahalla muhitidan ilhomlanib, 1996-yilda yana ferma ochdi.

Boshqalardan kechroq boshlagani uchun boshidanoq tezlikni oshirdi. Chelak bilan sog‘iladigan fermada quvurlarni sotib olib, o‘zi moslab, 6 bosh sigirni bir yo‘la sog‘adigan herringbone sog‘ish zalini yasadi, birinchi tuqqan 20 bosh sigir bilan ish boshlab, 1 yil ichida kuniga 1 tonna sut ishlab chiqardi. Mahalliy sperma bir straw uchun 1000–2000 von bo‘lgan paytda import spermani 40–50 ming vonga sotib olib ishlata boshlagani ham shu davrdan. 2001-yilda kvota tizimi joriy etilgach, 1300 kg kvota oldi, ishlab chiqarish hajmi kuniga 2,2 tonnagacha oshdi.

Sinov 2011-yilda keldi. 900 million von (shundan 600 million von kredit) sarflab yangi molxona qurganidan keyingi yili oqsil kasalligi sabab seleksiya qilib kelgan 140 bosh sigirini yerga ko‘mishga majbur bo‘ldi. Faqat 34 bosh buzoq tirik qoldi. Chve rahbar “Oqsil kasalligidan uch kun oldin sigirlarga qarab turib, xotinimga seleksiya ma’lum darajaga yetdi, degandim, uch kun ichida hammasini ko‘mdik”, dedi. Mamlakat bo‘yicha 580 ta zarar ko‘rgan fermer xo‘jaligining Favqulodda choralar qo‘mitasi rais o‘rinbosari sifatida Yoido orolida 60 kun chodirli norozilik aksiyasini o‘tkazdi, ammo kompensatsiya har bosh uchun taxminan 3,8 million von bo‘ldi. 10 oy davomida daromadsiz foiz to‘lashga majbur bo‘ldi, 2 tonnalik kvotani to‘ldirish uchun har biri 6–8 million von turadigan 70–80 bosh sigirni yana sotib oldi. U “Ilgari 60–70% qolardi, hozir esa yem narxi oshib, xom sut narxi o‘zgarmagani uchun 20% qoldirish ham qiyin”, dedi.

Baholash ko‘rgazmasi bilan aloqasi 1998-yilda boshlandi. Birinchi yili oxirgi o‘rinni ham olgan. Burilish nuqtasi 2003-yil bo‘ldi. Seoul Milk’ning ilg‘or tajriba o‘rganish dasturi orqali Yaponiyaning Xokkaydo fermalarida go‘ng tozalashdan tortib show maydonini boshqarishgacha o‘rganib qaytdi, Koreyaga qaytgach Koreya Holstein seleksiya kengashini tuzdi. O‘sha paytlarda baholash ko‘rgazmasiga junini qirqib sigir olib chiqadiganlar atigi ikki kishi edi, ammo Yaponiyada o‘rgangan qirqish mashinkasi va sprey texnikalari tarqalishi bilan ko‘rgazmalar jonlana boshladi. Chve rahbar kengashning 2-raisi bo‘lib, Pochxon va Anseongda uch marta mustaqil tanlov o‘tkazdi. 

4–8 oylik o‘stirish davri butun umrga tana tuzilishini shakllantiradi

Chve rahbar ta’kidlaydigan parvarish-boshqaruvning asosiy kaliti — o‘stirish davri. Buzoqlar yangi tug‘ilganlar xonasidan o‘tgach avtomatik emizish uskunasiga moslashtiriladi, sun’iy emizishda 90 kun bo‘lgan sutdan ajratish muddatini 80 kun atrofidagacha qisqartirgan. Shundan so‘ng 4 oylikkacha Bermuda pichani va yem cheklanmagan holda beriladi, keyin tana tuzilishiga qarab cheklangan oziqlantirishga o‘tiladi. U “4–8 oylikda tana tuzilishini to‘g‘ri shakllantirish kerak, shunda u butun umr saqlanadi”, deb urg‘uladi.

Bu davrda oddiy yemning 25 kg uch qopiga teng narxdagi 20 kg maxsus yem ishlatiladi, ammo miqdori odatdagi (2,5 kg)ning yarmiga ham yetmaydigan 800 g–1 kg xolos beriladi. Buning o‘rniga hazmi oson eng yuqori sifatli Bermuda pichani berilib, tana hajmi kattalashtiriladi. Bo‘yi va tanasi uzunlashar ekan, xalq tilida “katta qorin hajmi” sezilarli shakllanadi, voyaga yetgan sigir bo‘lganda ham o‘sha tana saqlanadi, deydi u. Urug‘lantirish bosqichida yem 3,5 kggacha oshiriladi va tall fescue bilan beda aralashtirib beriladi. Homilador sigirlar orasida kelasi yilgi tanlovga tayyorlanadiganlar uchun maxsus yem miqdori oddiy sigirlarnikidan to‘rt baravar ko‘p — 2 kggacha ko‘tariladi. Chve rahbar “E’tiborimdagi sigir yil bo‘yi ko‘zimdan chetda qolmaydi”, dedi.

Bu yilgi Grand chempion 835-raqamli sigir tuqqaniga atigi bir oy bo‘lgan edi. Tug‘ruqdan keyin ham kuchi, ham tana tuzilishi susayib ketgani uchun uni show maydoniga olib borish qiyin. Chve rahbar va kuyovi Li Byong Ju bir oy davomida shu sigirga alohida e’tibor berib, har kuni energiya va vitamin preparatlari berdi, mastit va isitmaning oldini olish uchun isitma tushiruvchi dorilar ishlatdi, taxminan besh marta tomirga suyuqlik ham qo‘ydi. U “Tiklanishi nihoyatda tez bo‘ldi, tanasi cho‘kib ketmadi, ko‘krak chuqurligi kabi qismlar to‘liq ko‘tarilib chiqdi”, dedi.

Tadbir maydonidagi boshqaruv ham g‘alabani hal qildi. Uyda yem bir cho‘michdan beriladi, ammo tadbir joyida 1 soat oralig‘ida bir hovuchdan bo‘lib berildi, uydan olib borgan idishda suvga xamirturush qo‘shib ichirib, ko‘chirish stressini kamaytirdi. Yelinni to‘ldirish vaqti ham uyda turli soatlarda oldindan sinab ko‘rildi. Biroq tanlov kuni ertalab 835-raqamli sigirning yelini kutilganidek to‘lmagach, chiqishga 4 soat qolganda suv idishini olib qo‘yib, faqat yemni oz-ozdan berdi, chiqishdan oldin esa avval 2–3 kg yem yedirib, keyin xamirturush va glitserin aralashtirilgan suv ichirdi. Chve rahbar “Yelinni to‘ldirish uchun 16 soat ayni muddao bo‘ldi”, deya “4–5 soat ichida sigir butunlay boshqa sigirga aylanib chiqdi”, dedi. U bunday tajribani yashirmaydi. “Bilganimni boshqalar bilan bo‘lishib, u natijaga olib kelsa, ana shu quvonch”, dedi. 

Robot sog‘ish 1 yil… 305 kunlik sut miqdori 2118 kg oshdi

Nogok fermasi 2025-yil oktabrda 2 ta robot sog‘ish uskunasini o‘rnatdi. Shundan keyin seleksiya yo‘nalishi ham o‘zgardi. Bo‘yi baland va yelin sig‘imi kichik sigirlarda birinchi tuqqanda robot emchakni yaxshi topa olmay, sog‘ish muvaffaqiyatsizligi va mastitga olib keladi. Chve rahbar “Sperma tanlashda avvalo robot sog‘ish belgisi bor buqalardan tanlash, ikkinchisi esa emchaklarning joylashuvi”, deya “ishlab chiqarish — asos, sutni uzoq vaqt sog‘ish uchun esa chidamlilik yaxshi bo‘lishi kerak”, dedi. Ilgari bo‘yi baland, tanasi uzun va ixcham sigirlar tanlangan bo‘lsa, hozir “to‘rtburchak, baquvvat” sigirlar jahon tendensiyasi ekani aytiladi. U xorijdagi tanlov videolarini muntazam tomosha qilib, mezonini moslab bormoqda.

Faqat tana tuzilishiga ergashadigan seleksiyadan ehtiyot bo‘ladi. Ishlab chiqarish va tana tuzilishi yo‘nalishidagi spermani navbat bilan ishlatish kerak, deydi u. 835-raqamli sigir ham tana tuzilishi tipidagi onasi (Stargazer) va muvozanat tipidagi buqa (Silver)ni juftlashdan olingan. Showga chiqadigan taxminan 5 bosh sigir uchun sut miqdoridan voz kechilsa ham tana tuzilishi alohida boshqariladi, qolganlari esa robot sog‘ish orqali ishlab chiqarishga yo‘naltiriladi. Embrion sotib olib tanlovga chiqish oqimiga nisbatan u “Faqat yaxshi sperma bo‘lishining o‘zi yetarli emas, parvarish-boshqaruv orqali sigirni shakllantirib borish kerak”, degan pozitsiyada.

Robot joriy etilgandan keyingi o‘zgarishlar nazorat natijalarida aniq ko‘rinadi. Nonghyup iqtisodiy xoldingining sut sigiri seleksiyasi markazi nazorat natijalariga ko‘ra, robot o‘rnatilgan 2025-yil oktabrda 9789 kg bo‘lgan Nogok fermasining 305 kunlik o‘rtacha sut miqdori 2026-yil oktabrda 11 ming 907 kggacha yetib, bir yil ichida 2118 kg (21,6%) oshdi. Shu davrda nazorat kunidagi o‘rtacha sut miqdori ham har boshga 33,1 kgdan 39,6 kggacha ko‘tarildi. 2026-yil oktabr nazoratida yog‘lilik darajasi 4,53%, sut oqsili darajasi 3,27% bo‘ldi, 3 va undan ortiq marta tuqqan sigirlarning 305 kunlik sut miqdori 13 ming 435 kggacha yetdi. Haqiqiy sog‘ish qaydi bor 76 bosh sigir kuniga 3010 kg sut ishlab chiqarmoqda. Chve rahbar “Ilgari bunday kvotani to‘ldirish uchun 90 boshni sog‘ish kerak bo‘lardi”, dedi.

Biroq Chve rahbarning qat’iy fikricha, hammasini faqat mashinaga topshirib qo‘yish mumkin emas. Oktabr nazoratida o‘rtacha somatik hujayralar soni 1 ml uchun 273 mingta bo‘lib, oldingi oydan 219 mingtaga kamaygan bo‘lsa-da, 500 mingdan oshgan sigirlar ham 9 bosh edi. U “Robotga moslasha olmayotgan birinchi tuqqan sigirlarni majburan bo‘lsa ham kiritib sog‘dirish kerak”, deya “sigir moslashguncha odam kuzatib turishi va o‘z sigirini mashinaga moslashtirishi kerak, shunda mastitning oldi olinadi”, deb Li Byong Juga tayinlashini aytdi. Tonggi 3 yarimda turib sog‘ish qiladigan kundalik hayot o‘zgardi. Hozir Li Byong Ju ertalab 6 da ishga kelib, robotga kirmagan sigir bor-yo‘qligini ma’lumotlar orqali tekshiradi.

Kelgusida boqiladigan bosh sonini kamaytirib, samaradorlikni oshirish rejalashtirilgan. Nogok fermasining nazoratdagi bosh soni hozir 200 bosh (tuqqan sigirlar 107 bosh, tug‘maganlar 93 bosh). Chve rahbar o‘stirilayotgan sigirlarning genomik tekshiruviga asoslanib, buni sog‘in sigirlar 75 bosh·quruq davrdagi sigirlar 15 bosh·o‘stirilayotganlar 60 bosh kabi jami 150 boshga kamaytirishni, kvotani 300 kg yana sotib olib, kuniga 3 tonnaga moslashni o‘ylamoqda. U “Bosh soni kamaytirilsa, go‘ng kamayadi va sigirlar muhiti yaxshilanadi”, deya “90 bosh bilan 70 bosh orasida yer bilan osmoncha farq bor”, dedi. 

Keyingi tanlov uchun 6 bosh saralandi… “Har doim orzu bilan boraman”

Nogok fermasining keyingi avlodi — Li Byong Ju. U turmush qurganidan keyin ishda ishlagan bo‘lsa-da, dam olish kunlari har safar ferma ishlariga yordam berdi, o‘tgan yil 15-avgustda rasman fermaga keldi. Li “Uylangan paytimdan boshlab ularning ferma yuritishini bilardim, qaynotam uni yaxshi yo‘lga qo‘yganlari uchun ishlashga qulay muhit edi, shuning uchun keldim”, dedi.

Chve rahbar kelgusi 5 yil davomida Li Byong Ju bilan birga ishlab, tajribasini o‘rgatgach, fermani unga topshirishni rejalashtirmoqda. Kelasi yili bo‘ladigan Seoul Milk baholash ko‘rgazmasidagi ishtirokni Li Byong Ju boshqaradi. Shunday bo‘lsa-da, Chve rahbar qo‘l qovushtirib o‘tirgani yo‘q. Kelasi yil may oyidagi baholash ko‘rgazmasiga chiqariladigan 3 bosh o‘stirilayotgan sigir va 3 bosh tuqqan sigirni allaqachon tanlab, parvarishga kirishgan. Chve rahbar “Ferma yuritadigan seleksiya xo‘jaligi bo‘lsa, har doim orzu bilan boradi. Maqsadni doimo baland qo‘yaman”, dedi. Har yili bo‘lgani kabi, kelasi yilgi tanlovga ham tizimli tayyorgarlik ko‘rishga qat’iy bel bog‘ladi.